{"id":14321,"date":"2020-01-27T01:50:12","date_gmt":"2020-01-26T23:50:12","guid":{"rendered":"http:\/\/edabrowka.net\/?p=14321"},"modified":"2020-01-29T22:05:09","modified_gmt":"2020-01-29T20:05:09","slug":"okiem-protestanta","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edabrowka.net\/?p=14321","title":{"rendered":"Okiem protestanta"},"content":{"rendered":"

Lektura czasopisma lutera\u0144skiego \u201eZwiastun ewangeliczny\u201d 1904, R.7, nr 9, przynosi interesuj\u0105ce i cenne wzmianki o naszych kurpiowskich stronach.\u00a0 Pozwala ona budowa\u0107 pe\u0142niejszy obraz dziej\u00f3w Kurpiowszczyzny. Z uwagi na delikatno\u015b\u0107 poruszanych tam kwestii, przytaczamy w ca\u0142o\u015bci tre\u015b\u0107 artyku\u0142u\u00a0 \u201eParafia ewangelicko-augsburska w Przasnyszu\u201d<\/strong> <\/em>wed\u0142ug opracowania ks. O. Ernesta \/pisownia oryginalna\/:<\/p>\n

(Dalszy ci\u0105g).<\/em><\/p>\n

Pr\u00f3cz mazur\u00f3w, w kilku gminach powiatu przasnyskiego (gminy Jednoro\u017cec, Zar\u0119by, Baranowo) i w powiecie makowskim mieszkaj\u0105 kurpie, szczep ciekawy pod wielu wzgl\u0119dami. O pochodzeniu i o czasie osiedlenia si\u0119 tu kurpi\u00f3w, w miejscowo\u015bciach przez nich zajmowanych, dok\u0142adnych wiadomo\u015bci nie posiadamy. Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce ju\u017c w w. X I i X II kurpie zajmowali obszerne lasy i knieje, le\u017c\u0105ce po obu brzegach Narwi i jej dop\u0142yw\u00f3w Orzyca, Omulewa, Rozogi, Skwy i Pi\u015bni, zwane \u201epuszczami\u201c: ostro\u0142\u0119ck\u0105, i myszynieck\u0105, zielon\u0105, nowogrodzk\u0105, skwa\u0144sk\u0105 i ni\u017ca\u0144sk\u0105. \u201ePuszcze” te obejmuj\u0105 ca\u0142y powiat ostro\u0142\u0119cki i cz\u0119\u015b\u0107 kolue\u0144skiego, przasnyskiego, makowskiego i ostrowskiego. Nazw\u0119 swoj\u0105 kurpie otrzymali od obuwia z \u0142yka lipowego,. kt\u00f3re zw\u0105 kurpiam i; sami siebie najch\u0119tniej nazywaj\u0105 \u201epaszczakami.” Przesz\u0142o\u015b\u0107 tej cz\u0105stki narodu polskiego zawiera w sobie wiele odr\u0119bno\u015bci, w\u0142a\u015bciwych tylko mieszka\u0144com \u201epuszcz.\u201c O bycie dawniejszym kurpi\u00f3w, trudni\u0105cych si\u0119 pszczelnictwem i polowaniem, dowiadujemy si\u0119 z ksi\u0119gi, zwanej \u201ePrawo bartne,\u201c u\u0142o\u017conej przez Krzysztofa Niszczyckiego, starost\u0119 przasnyskiego i ciechanowskiego w r. 1559. Prawo to, \u015bci\u015ble obyczajowe, jest podstaw\u0105 organizacji kurpiowskiej, jedynej w swoim rodzaju i wykazuj\u0105cej obszerny, jak na owe czasy, samorz\u0105d, dziwn\u0105 solidarno\u015b\u0107 i r\u00f3wnouprawnienie braci bartnej. Zarz\u0105d puszczy by\u0142 obieralny i sk\u0142ada\u0142 przysi\u0119g\u0119 \u201eca\u0142emu generalnie gminowi.\u201c Zarz\u0105d sk\u0142ada\u0142 si\u0119 ze starosty bartnego, dw\u00f3ch s\u0119dzi\u00f3w, dw\u00f3ch pods\u0119dk\u00f3w, dw\u00f3ch podstaro\u015bcicli i pisarza s\u0105du. Starosta bartny przysi\u0119ga\u0142 Bogu, kr\u00f3lowi i ca\u0142ej \u201egminie jurysdykcji bartniczej;\u201c zatwierdza\u0142 go starosta przasnyski. Zale\u017cno\u015b\u0107 od pa\u0144stwa wyra\u017ca\u0142a si\u0119 jedynie w p\u0142aceniu podatk\u00f3w staro\u015bcie przasnyskiemu miodem po 6 garncy od \u201eboru,\u201c p\u00f3\u017aniej p\u0142acono 16 garncy. \u201eBorem\u201c nazywano cz\u0119\u015b\u0107 lasu, w kt\u00f3rej mie\u015bci\u0142o si\u0119 60 barci, czyli u\u0142\u00f3w w drzewie wy\u017c\u0142obionych. Na \u201e bory i \u201ep\u00f3\u0142bory\u201c dzieli\u0142a si\u0119 ca\u0142a \u201epuszcza.\u201c Z innych podatk\u00f3w p\u0142acono \u201ewkupne\u201c od \u015bwie\u017co zak\u0142adanych barci i \u201ekunowe\u201c za prawo polowania. Wy\u017cej wspomniany zarz\u0105d pod przewodnictwem starosty przasnyskiego stanowi\u0142 s\u0105d bartny, kt\u00f3rego sk\u0142ad powi\u0119ksza\u0142 si\u0119 przez powo\u0142ywanie \u201estarodawnych ludzi,\u201c gdy sz\u0142o o wydanie wyroku \u015bmierci. W yroki s\u0105dowe wydawano w imieniu kr\u00f3la i jego rz\u0105dcy\u2014 starosty, jak r\u00f3wnie\u017c \u201epostanowieniem ca\u0142ej gminy przasnyskiej.\u201c S\u0105d odbywa\u0142 si\u0119 dwa razy tygodniowo w Przasnyszu i Ciechanowie na przemiany. Na wyrok s\u0105du bartniczego mo\u017cna by\u0142o apelowa\u0107 do s\u0105du g\u0142\u00f3wnego, kt\u00f3ry zbiera\u0142 si\u0119 pod\u0142ug starodawnego zwyczaju w Przasnyszu w dzie\u0144 \u015bw. Wojciecha. Najwi\u0119ksza kara, bo kara \u015bmierci, spotyka\u0142a tych, co niszczyli podstaw\u0119 bytu kurpiowskiego \u2014 barcie. Pr\u00f3cz ksi\u0119gi bartnej istnia\u0142a jeszcze \u201eskrzynka bartna,\u201c w kt\u00f3rej chowano wszelkie grzywny. Ksi\u0119g\u0119 i skrzynk\u0119 bartne przechowywa\u0142 starosta; klucz za\u015b mia\u0142 w zachowaniu cz\u0142owiek zaufany, od ca\u0142ej puszczy obrany. Prawo bartne i s\u0105dy trwa\u0142y do r. 1801, w kt\u00f3rym to roku zniesione zosta\u0142y przez prusak\u00f3w.<\/strong><\/em><\/p>\n

Odr\u0119bno\u015bci i praw swoich kurpie zazdro\u015bnie strzegli, stawaj\u0105c m\u0119\u017cnie w ich obronie. Starostowie szczeg\u00f3lnie nastawali na ich wolno\u015b\u0107, \u017c\u0105daj\u0105c powi\u0119kszenia podatk\u00f3w ; lecz kurpie gor\u0105co bronili praw swoich, szukaj\u0105c opieki u kr\u00f3l\u00f3w, kt\u00f3rzy ch\u0119tnie potwierdzali nadane niegdy\u015b przywileje. Znane s\u0105 przywileje Zygmunta III z 1630 r., W\u0142adys\u0142awa V I\u2014 z 1637 r., Jana Kazimierza z 1660 r. i Micha\u0142a Wi\u015bniowieckiego z 1673 r. Kurpie odznaczaj\u0105 si\u0119 mi\u0142o\u015bci\u0105 i przywi\u0105zaniem do swej kolebki \u201epuszczy,” \u015br\u00f3d kt\u00f3rej wzro\u015bli; umieli oni z broni\u0105 w r\u0119ku ochroni\u0107 jej niezale\u017cno\u015b\u0107. S\u0142aw\u0119 kurpie zdobyli obron\u0105 swej puszczy podczas naj\u015bcia Karola XII, kr\u00f3la szwedzkiego. W r. 1708 pragn\u0105\u0142 on z Torunia przedosta\u0107 si\u0119 na Litw\u0119 i obra\u0142 drog\u0119 przez puszcz\u0119. Kurpie wys\u0142ali do niego pos\u0142\u00f3w, \u017c\u0105daj\u0105c, by omin\u0105\u0142 puszcz\u0119 i nie zaczepia\u0142 spokojnych ludzi. Rozgniewany kr\u00f3l przezwa\u0142 pos\u0142\u00f3w ch\u0142opami bez but\u00f3w, nakaza\u0142 im wyda\u0107 bro\u0144 i na czele 8000 Szwed\u00f3w ruszy\u0142 przez puszcz\u0119. Po drodze jednak napotka\u0142 olbrzymie zasieki i obronne wa\u0142y, za kt\u00f3rymi bronili si\u0119 karpie w liczbie 6000. Wojsko szwedzkie, pra\u017cone ze wszech stron celnymi strza\u0142ami niewidzialnego wroga, par\u0142o naprz\u00f3d z wielkiemi stratami, a\u017c dotar\u0142o do miejscowo\u015bci, zwanej mostem Kopa\u0144skim; tu kurpie wyci\u0119li w pie\u0144 ca\u0142y oddzia\u0142 szwed\u00f3w, Karol X II z kilkoma tylko ratowa\u0142 si\u0119 ucieczk\u0105 i schroni\u0142 si\u0119 u jednego ze swych poplecznik\u00f3w pod Przasnyszem. Nast\u0119pnie szwedzi si\u0119 m\u015bcili na kurpiach w spos\u00f3b barbarzy\u0144ski. W r. 1733 kurpie wsp\u00f3lnie z Szwedami broni\u0105 sprawy Stanis\u0142awa Leszczy\u0144skiego przeciw rosjanom i sasom; zdradzeni i opuszczeni przez pu\u0142kownika szwedzkiego Rehbindera, sk\u0142adaj\u0105 bro\u0144, pu\u0142kownikowi za\u015b w jednej, z pie\u015bni swoich ka\u017c\u0105 sma\u017cy\u0107 si\u0119 za jego zdrad\u0119 w smole piekielnej. Dzi\u015b kurpie, pozbawieni prawa polowania w puszczy, przewa\u017cnie zajmuj\u0105 si\u0119 rolnictwem; pszczelnictwo upad\u0142o wskutek zakazu zak\u0142adania barci; zabroniono im r\u00f3wnie\u017c kopa\u0107 bursztyn w puszczy. \u017byj\u0105 nadzwyczaj ubogo; chleba u\u017cywaj\u0105 w ma\u0142ej ilo\u015bci i to zmieszany z kartoflami. Ewangelik\u00f3w pomi\u0119dzy kurpiami jest zaledwie kilku.<\/strong><\/em><\/p>\n

\u00a0Reformacja na Mazowszu (pr\u00f3cz Mazowsza pruskiego), cho\u0107 zdarza\u0142y si\u0119 wypadki przyj\u0119cia wiary ewangelickiej, nigdy si\u0119 nie ustali\u0142a. Jak niegdy\u015b mazurzy najuporczywiej opierali si\u0119 przyj\u0119ciu chrze\u015bcija\u0144stwa, tak p\u00f3\u017aniej nie byli podatnymi do przyj\u0119cia reformacji. By zapobiedz wprowadzeniu reformacji do Mazowsza, ksi\u0105\u017c\u0119 Janusz wyda\u0142 w Warszawie surowy nakaz pod utrat\u0105 maj\u0105tku i \u017cycia rozszerza\u0107 nowo\u015bci religijne. Surowe prawa i ni\u017cszy stosunkowo poziom rozwoju umys\u0142owego mazur\u00f3w g\u0142\u00f3wn\u0105 przeszkod\u0105 by\u0142y do rozszerzania reformacji. Pos\u0142owie mazowieccy byli na sejmach najgorliwszymi obro\u0144cami Rzymu.<\/strong><\/em><\/p>\n

W pocz\u0105tkach XVI w. reformacja znalaz\u0142a dost\u0119p i do kurpi\u00f3w. Kaznodzieje ewangeliccy z s\u0105siednich Prus obje\u017cd\u017cali puszcz\u0119, nios\u0105c \u015bwiat\u0142o Ewangelji, i musia\u0142a reformacja robi\u0107 post\u0119py, poniewa\u017c jezuici \u0142om\u017cy\u0144scy zmuszeni byli wyst\u0105pi\u0107 z reakcj\u0105. Wystarawszy si\u0119 u Jana Kazimierza o przywilej w r. 1650, jezuici \u0142om\u017cy\u0144scy wyst\u0119puj\u0105 przeciw reformacji i zak\u0142adaj\u0105 w samym \u015brodku puszczy, w Myszy\u0144cu, w powiecie ostro\u0142\u0119ckim, swoj\u0105 siedzib\u0119, by st\u0105d dzia\u0142a\u0107. W ystarali si\u0119 nast\u0119pnie o prawo urz\u0105dzania jarmark\u00f3w w Myszy\u0144cu, otoczyli go rogatkami, pobieraj\u0105c rogatkowe, i pocz\u0119li zajmowa\u0107 si\u0119 wyszynkiem piwa i w\u00f3dki. Wkr\u00f3tce rozci\u0105gn\u0119li zaszczytn\u0105 t\u0119 dzia\u0142alno\u015b\u0107 na ca\u0142\u0105 puszcz\u0119, wyprosiwszy u Jana Sobieskiego prawo wyszynku w ca\u0142ej puszczy i prawo r\u0105bania lasu, a w dodatku otrzymali trzy w\u0142\u00f3ki ziemi ornej i cz\u0119\u015b\u0107 lasu na w\u0142asno\u015b\u0107 (1677).<\/strong><\/em><\/p>\n

\u00a0Ustalaj\u0105c kurpi\u00f3w w wierze katolickiej wszelkimi sposobami, jezuici odznaczyli si\u0119 uciskiem ludu i rozpajaniem go przez wyszynk piwa i w\u00f3dki; Chciwo\u015b\u0107 jezuit\u00f3w, nak\u0142adanie ci\u0119\u017ckich podatk\u00f3w i czynsz\u00f3w, rozpajanie ludu z wszelkiemi fatal nem i nast\u0119pstwami wywo\u0142a\u0142y siln\u0105 opozycj\u0119 ze strony ludu i starost\u00f3w; powsta\u0142a zaci\u0119ta walka, kt\u00f3ra sko\u0144czy\u0142a si\u0119 wraz ze zniesieniem zakonu jezuit\u00f3w w Polsce.<\/strong><\/em><\/p>\n

Reformacja zosta\u0142a zgnieciona, kurp sta\u0142 si\u0119 fanatycznym, lecz nast\u0119pstwa dzia\u0142alno\u015bci jezuickiej, opartej na wyzysku i wyszynku, odbi\u0142y si\u0119 na moralno\u015bci puszczy. Niepochlebne s\u0105dy o sobie i swoich na\u0142ogach karpie zawdzi\u0119cza\u0107 mog\u0105 dzia\u0142alno\u015bci jezuit\u00f3w. Pija\u0144stwo, karciarstwo, pochop do kradzie\u017cy, pr\u00f3\u017cniactwo, rozwi\u0105z\u0142o\u015b\u0107 obyczaj\u00f3w, szczeg\u00f3lnie u kobiet \u2014 to niezaprzeczalne nast\u0119pstwa \u017cycia karczemnego; karczmy za\u015b zak\u0142adali jezuici. P\u0142yn\u0119\u0142y skargi na dzia\u0142alno\u015b\u0107 jezuit\u00f3w do kr\u00f3la: starostowie wyst\u0119puj\u0105 z oskar\u017ceniami, obci\u0105\u017caj\u0105cemi jezuit\u00f3w. Z jednej takiej skargi dowiadujemy si\u0119 \u0142adnych rzeczy: Oo. jezuici dopomagaj\u0105 ludziom z Prus w przemycaniu piwa i w\u00f3dki do starostwa; karczm\u0119 urz\u0105dzili przed ko\u015bcio\u0142em, i ka\u017cdy ch\u0142op staro\u015bci\u0144ski, id\u0105c do ko\u015bcio\u0142a lub z ko\u015bcio\u0142a, trafia wprost do karczmy ojc\u00f3w jezuit\u00f3w. W e wsi Zalesie, w starostwie ostro\u0142\u0119ckiemu, umar\u0142 tracz, maj\u0105cy troch\u0119 zakopanych groszy, wtedy to ks. Starzy\u0144ski sine ulla requisitione dworu przyjecha\u0142 i zabra\u0142 pieni\u0105dze i byd\u0142o; ojcowie jezuici postawili cegielni\u0119 w Dombrowie, zmusiwszy staro\u015bci\u0144skich ludzi pracowa\u0107 bezp\u0142atnie, w przeciwnym razie \u201e\u0142aj\u0105\u201c przed ko\u015bcio\u0142em i z ambony; jezuici rozpajaj\u0105 nar\u00f3d, a chciwo\u015b\u0107 ich nie ma granic. Wszystkie te nadu\u017cycia zako\u0144czy\u0142y si\u0119 w r. 1774 burd\u0105 i b\u00f3jk\u0105, opisan\u0105 przez jednego z ksi\u0119\u017cy: W czerwcu powsta\u0142a bitwa mi\u0119dzy lud\u017ami staro\u015bci\u0144skimi i ko\u015bcieln\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105, przyczem nie szcz\u0119dzono i ksi\u0119\u017com obelg i pi\u0119\u015bci, zabito wielu ludzi, rozbito beczki z piwem i naczynia z trunkami. Dzi\u015b moralno\u015b\u0107 kurpi\u00f3w si\u0119 podnios\u0142a, cho\u0107 jeszcze stoi do\u015b\u0107 nizko.<\/strong><\/em><\/p>\n

Z miast powiatowych nale\u017c\u0105 do parafji Ciechan\u00f3w i Przasnysz. W Ciechanowie, kt\u00f3ry nadany by\u0142 kr\u00f3lowej Bonie, \u017conie Zygmunta I, jako wiano i w kt\u00f3rym istniej\u0105 jeszcze ruiny zamku, przez ni\u0105 zajmowanego, mieszka zaledwie kilka rodzin ewangelickich. Miasto Przasnysz, w kt\u00f3rem znajduje si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafjalny, le\u017cy nad brzegiem rzeki W\u0119gierki i za\u0142o\u017cone zosta\u0142o w w. XIII. Jeszcze w pocz\u0105tkach w. XIII miejscowo\u015b\u0107, dzi\u015b przez miasto i okolice zaj\u0119ta, pokryta by\u0142a lasami i kniejami dziewiczemi. O powstaniu miasta kronika, z r. 1855 przechowana w tutejszym ko\u015bciele pobernardy\u0144skim, opowiada nast\u0119puj\u0105c\u0105 przygod\u0119. W pocz\u0105tkach X III w. polowa\u0142 w kniejach tutejszych Konrad, ksi\u0105\u017c\u0119 mazowiecki. \u015acigaj\u0105c zwierzyn\u0119, oddali\u0142 si\u0119 od otoczenia swego i zab\u0142\u0105dzi\u0142. Do p\u00f3\u017anej nocy b\u0142\u0105ka\u0142 si\u0119 po lesie, nadaremnie szukaj\u0105c swoich towarzysz\u00f3w. Wtem poprzez g\u0119stwin\u0119 ujrza\u0142 \u015bwiat\u0142o b\u0142yszcz\u0105ce i skierowa\u0142 ku niemu kroki swoje; by\u0142 to m\u0142yn, stoj\u0105cy nad rzek\u0105 W\u0119gierk\u0105. Nie zdradzaj\u0105c, kim jest, wszed\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119, prosz\u0105c m\u0142ynarza o nocleg. M\u0142ynarz nadzwyczaj go\u015bcinnie go przyj\u0105\u0142, cz\u0119stuj\u0105c wyborowym miodem, i ofiaruj\u0105c wygodny nocleg. Nazajutrz rano otoczenie odnalaz\u0142o m\u0142yn i w nim ksi\u0119cia; zdziwi\u0142 si\u0119 wie\u015bniak, poznawszy w go\u015bciu swego ksi\u0119cia, i, upad\u0142szy do n\u00f3g jego, j\u0105\u0142 go przeprasza\u0107. Ksi\u0105\u017c\u0119 obdarzy\u0142 go lasem i darowa\u0142 mu szlachectwo. N a pami\u0105tk\u0119 tego wypadku postanowi\u0142 wybudowa\u0107 tu miasto, kt\u00f3re nazwa\u0142 imieniem m\u0142ynarza, Przasnyk<\/strong><\/em><\/p>\n

<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Lektura czasopisma lutera\u0144skiego \u201eZwiastun ewangeliczny\u201d 1904, R.7, nr 9, przynosi interesuj\u0105ce i cenne wzmianki o naszych kurpiowskich stronach.\u00a0 Pozwala ona budowa\u0107 pe\u0142niejszy obraz dziej\u00f3w Kurpiowszczyzny. Z uwagi na delikatno\u015b\u0107 poruszanych tam kwestii, przytaczamy w ca\u0142o\u015bci tre\u015b\u0107 artyku\u0142u\u00a0 \u201eParafia ewangelicko-augsburska w Przasnyszu\u201d wed\u0142ug opracowania ks. O. Ernesta \/pisownia oryginalna\/: (Dalszy ci\u0105g). Pr\u00f3cz mazur\u00f3w, w kilku gminach powiatu przasnyskiego (gminy Jednoro\u017cec, Zar\u0119by,… Read more »<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":14322,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-14321","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ciekawostki"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14321","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=14321"}],"version-history":[{"count":8,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14321\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14359,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14321\/revisions\/14359"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/14322"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=14321"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=14321"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=14321"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}