Jan S\u0119k urodzi\u0142 si\u0119 w P\u0142oszycach w 1876 r. Jego dziadek nale\u017ca\u0142 do zamo\u017cnych gospodarzy (posiada\u0142 2 w\u0142\u00f3ki ziemi). Ojciec Jana S\u0119ka odziedziczy\u0142 ca\u0142\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119. Nag\u0142a jego \u015bmier\u0107 nie pozwoli\u0142a jednak, aby Jan S\u0119k mia\u0142 lekkie dzieci\u0144stwo. Gospodarstwo po zmar\u0142ym obj\u0105\u0142 stryj i wyp\u0119dzi\u0142 wdow\u0119 z gospodarki. Jan S\u0119k z matk\u0105 i rodze\u0144stwem poszli na s\u0142u\u017cb\u0119 do obcych ludzi. S\u0119k pas\u0142 gospodarzom krowy. Wtedy w\u0142a\u015bnie zacz\u0105\u0142 po raz pierwszy rze\u017abi\u0107. W tym te\u017c czasie w pobliskiej D\u0105br\u00f3wce urz\u0105dzano wn\u0119trze w przeniesionym na miejsce kaplicy starym drewnianym ko\u015bciele z Kadzid\u0142a. Prace stolarskie prowadzi\u0142 tam Sosnowski wraz z dwoma synami. Jan S\u0119k, w\u00f3wczas ju\u017c kilkunastoletni ch\u0142opiec, znalaz\u0142 przy majstrach zatrudnienie i zarazem mo\u017cliwo\u015b\u0107 zdobycia praktyki stolarsko-rze\u017abiarskiej. Sam m\u00f3wi o tej praktyce: \u201eZna\u0142em deski i odrabia\u0142em figury z pierwsego wi\u00f3ra. Wszystek mu towar przygotowywa\u0142em. Tylko do tocenia wo\u017cono kolumny do tokarni w Ostro\u0142\u0119ce, gdzie by\u0142 kierat.”<\/p>\n
Maj\u0105c 17 lat rozpocz\u0105\u0142 Jan S\u0119k starania o zdobycie utraconej ojcowizny. Dopiero jednak wczesny o\u017cenek w 19 roku \u017cycia wp\u0142yn\u0105\u0142 ostatecznie na odzyskanie ziemi. Od tego momentu, tj. od 1895 r. a\u017c do \u015bmierci \u017cony w czasie II wojny \u015bwiatowej, a wi\u0119c w ci\u0105gu 50 lat Jan S\u0119k zajmowa\u0142 si\u0119 prac\u0105 na roli i przy gospodarstwie, nie podejmuj\u0105c \u017cadnych rob\u00f3t rze\u017abiarskich. Uci\u0105\u017cliwa praca oraz liczne obowi\u0105zki rodzinne wpoi\u0142y niech\u0119\u0107 do lenistwa, umi\u0142owanie czynnego \u017cycia. Mawia\u0142: \u201eJa bez roboty nie mog\u0119 \u017cy\u0107 i mnie tak pr\u0119dzej dzie\u0144 schodzi.”<\/p>\n
Podczas I wojny \u015bwiatowej s\u0142u\u017cy\u0142 jako artylerzysta w wojsku carskim. W okresie mi\u0119dzywojennym mia\u0142 okazj\u0119 by\u0107 bodaj dwukrotnie w Warszawie. Z podr\u00f3\u017cy pozosta\u0142y mu wspomnienia ogl\u0105danych ko\u015bcio\u0142\u00f3w oraz kina. Pobyt w wojsku, a by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce podr\u00f3\u017ce do Warszawy, gdzie musia\u0142 radzi\u0107 sobie w nieznanych sytuacjach, utwierdzi\u0142y go w poczuciu w\u0142asnej zaradno\u015bci czy nawet warto\u015bci: \u201eja kiedy\u015b by\u0142em cwany, ale dzisiaj nie ma i po\u0142owy tego”, albo inna wypowied\u017a: \u201eja wszystko odrobi\u0119, jak tylko zechce.”<\/p>\n
Przed sam\u0105 wojn\u0105 zetkn\u0105\u0142 si\u0119 Jan S\u0119k z ksi\u0105\u017ck\u0105. Nie umiej\u0105c ani pisa\u0107, ani czyta\u0107, przychodzi\u0142 na g\u0142o\u015bne czytanie ksi\u0105\u017cek do miejscowej biblioteki. Na spotkaniach czytano o tunelu kolei \u015brednicowej w Warszawie, a tak\u017ce o \u201ekr\u00f3lu Ko\u015bciuszce, Batorym Stefanie, prorokach i cz\u0142owieku co kontrowa\u0142 z Panem Bogiem.” Wra\u017cenia z tych spotka\u0144 nie pozosta\u0142y bez wp\u0142ywu na jego p\u00f3\u017aniejsz\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107.<\/p>\n
Wydarzenia z czasu II wojny \u015bwiatowej i okresu, kt\u00f3ry bezpo\u015brednio po niej nast\u0105pi\u0142, zadecydowa\u0142y o powrocie Jana S\u0119ka do porzuconego w m\u0142odo\u015bci rze\u017abienia, mimo podesz\u0142ego ju\u017c bardzo wieku. Jan S\u0119k wychowa\u0142 4 syn\u00f3w i jedn\u0105 c\u00f3rk\u0119. Dzieci jego, ju\u017c w czasie wojny, by\u0142y doros\u0142e. Wszyscy oni oczekiwali za\u0142o\u017cenia w\u0142asnych rodzin. Dramat walki o prawo do ziemi powt\u00f3rzy\u0142 si\u0119 w rodzinie. Nie miejsce tu, aby wnika\u0107 w wydarzenia jakie rozegra\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy dzie\u0107mi i ojcem. Wystarczy powiedzie\u0107, \u017ce Jan S\u0119k przesta\u0142 wtedy zajmowa\u0107 si\u0119 gospodarstwem i straci\u0142 s\u0142uch. Wraz z niewidomym synem Marianem opuszczaj\u0105 dom. Zajmuj\u0105c si\u0119 sprzeda\u017c\u0105 s\u0142oniny, mi\u0119sa, a tak\u017ce wst\u0105\u017cek i guzik\u00f3w przemierzaj\u0105 wsie Kurpiowszczyzny. Do domu sprowadza S\u0119ka \u015bmier\u0107 \u017cony. Wkr\u00f3tce potem Marian S\u0119k zostaje zabity w czasie jednej z w\u0119dr\u00f3wek. Nie wraca r\u00f3wnie\u017c z wojny drugi syn. Jan S\u0119k dzieli po wojnie prac\u0119 na gospodarstwie z jednym spo\u015br\u00f3d dw\u00f3ch pozosta\u0142ych syn\u00f3w. (Drugi \u2014 osiedli\u0142 si\u0119 na ziemiach odzyskanych). Opuszczony przez wszystkich, w zaniedbanym domu zacz\u0105\u0142 znowu S\u0119k rze\u017abi\u0107. Gospodarstwo przej\u0105\u0142 na siebie syn Tadeusz. O\u017ceni\u0142 si\u0119 i pobudowa\u0142 nowy dom. Jan S\u0119k t\u0142umacz\u0105c si\u0119 przyst\u0105pieniem do skrytego zakonu ojc\u00f3w misjonarzy zaj\u0105\u0142 izdebk\u0119 w chlewie i tu mieszka\u0142 z dala od bliskich. Rezygnuj\u0105c z pomocy finansowej rodziny, stara\u0142 si\u0119 znale\u017a\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142o zarobku w pracy rze\u017abiarskiej i malarskiej. Po zniszczeniach z czas\u00f3w wojny otwiera\u0142y si\u0119 w tym zakresie du\u017ce mo\u017cliwo\u015bci. W czasie zimy, nie wychodz\u0105c prawie na \u015bwiat, zamkni\u0119ty w swej izdebce, nie dojadaj\u0105c, Jan S\u0119k rze\u017abi\u0142. Z nastaniem wiosny wyrze\u017abione \u201e\u015btucki”, narz\u0119dzia i farby zabiera\u0142 ze sob\u0105 i wyrusza\u0142 w w\u0119dr\u00f3wk\u0119 po okolicznych wsiach, czasem na par\u0119 miesi\u0119cy. Chodz\u0105c od domu do domu oferowa\u0142 gotowe figury lub us\u0142ugi konserwatorskie. \u201eOj co ja si\u0119 po \u015bwiecie nachodzi\u0142, mia\u0142em tyle roboty, ze nieraz tydzie\u0144 spa\u0142em w jednym miejscu. W Wyku siedzia\u0142em z tydzie\u0144, to do jednego domu znosili mi stare obrazy i rze\u017aby. Reperowa\u0142em, temu r\u0119k\u0119, temu nog\u0119. W Szafami i Obierwi to najwi\u0119cej figur\u00f3w nazostawia\u0142em. By\u0142em i w \u015awidwiborku. Poszed\u0142em szuka\u0107 Chrystusa Frasobliwego, bo tu by\u0142 taki pan z Warszawy, to mi powiedzia\u0142, ze tam znajd\u0119 takiego jakiego w ca\u0142ej Polsce nie ma, ale nie znalaz\u0142em.”<\/p>\n
W swych w\u0119dr\u00f3wkach szuka\u0142 jednak S\u0119k nie tylko figur wskazanych mu przez miejskich mi\u0142o\u015bnik\u00f3w sztuki. \u015awiadczy o tym jego dobra znajomo\u015b\u0107 zachowanych w okolicy dawnych obiekt\u00f3w rze\u017abiarskich. Z tych wszystkich w\u0119dr\u00f3wek wraca\u0142 zawsze bogatszy we wra\u017cenia i nowe pomys\u0142y. By\u0142y to w pewnej mierze podr\u00f3\u017ce artystyczne. M\u00f3wi np. \u201ejak posed\u0142em to sobie zobacy\u0142em i odrysowa\u0142em.” Nie stroni\u0142 r\u00f3wnie\u017c od kontakt\u00f3w z innymi rze\u017abiarzami. \u201eU Golana pare dni by\u0142em.” W czasie tego pobytu prowadzi\u0142 z Golanem dyskusj\u0119, jak i co nale\u017cy rze\u017abi\u0107. Oto relacja Franciszka Golana: \u201eS\u0119k kiedy\u015b tu ze mnie \u017cartowa\u0142, oj ty tu paskudzis, d\u0142ubies, zamiast raz, raz i zrobi\u0107. Bo ja wol\u0119 posiedzie\u0107 dzie\u0144, dwa i odrobi\u0107 dok\u0142adnie.” Dzi\u0119ki swej robocie Jan S\u0119k zyska\u0142 wkr\u00f3tce rozg\u0142os nie tylko w\u015br\u00f3d ludno\u015bci miejscowej, lecz r\u00f3wnie\u017c u czynnik\u00f3w zainteresowanych w reaktywowaniu tradycji dawnych umiej\u0119tno\u015bci ludowych. Dzi\u0119ki opiece ze strony Wydzia\u0142u Sztuki Ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki m\u00f3g\u0142 bra\u0107 udzia\u0142 w r\u00f3\u017cnych konkursach, kilkakrotnie zdobywaj\u0105c nagrody. Obecnie jest S\u0119k cz\u0142onkiem Sp\u00f3\u0142dzielni CPLiA \u201eKurpianka” w Kadzidle. W ostatnich latach zapadaj\u0105c ci\u0119\u017cko na zdrowiu rzadko zajmowa\u0142 si\u0119 rze\u017abieniem. Coraz mniej, jak m\u00f3wi, jest u niego si\u0142y. Nieprzyzwyczajony do bezczynno\u015bci, je\u015bli nie rze\u017abi, w\u00f3wczas plecie kosze. Ale mo\u017ce nie tylko dlatego, \u017ce mu brak si\u0142y do rze\u017aby, lecz i dlatego, \u017ce figury jego nie u wszystkich ciesz\u0105 si\u0119 r\u00f3wn\u0105 popularno\u015bci\u0105.<\/p>\n
Posiadamy dostatecznie du\u017co danych o rze\u017abach, aby by\u0142o mo\u017cna scharakteryzowa\u0107 og\u00f3lnie ich tematyk\u0119 i cechy formalne. Pocz\u0105tkowo, tj. bezpo\u015brednio po wojnie, rze\u017abi\u0142 S\u0119k prawie wy\u0142\u0105cznie \u201ePasyje”. Nast\u0119pnie wzbogaci\u0142 sw\u0105 robot\u0119 o dwa dodatkowe tematy: \u015bw. Jana, kt\u00f3rego nazywa niekiedy Niepomucenem lub Niepomukiem, oraz Matki Boskiej Niepokalanego Pocz\u0119cia. Te trzy tradycyjne tematy od kilkunastu lat bez wi\u0119kszych zmian dominuj\u0105 w tw\u00f3rczo\u015bci Jana S\u0119ka. Natomiast tw\u00f3rczo\u015b\u0107 ta w formie ulega\u0142a wyra\u017anym przeobra\u017ceniom. Ostatnie prace r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od pierwszych rze\u017ab zar\u00f3wno sposobem budowania bry\u0142y, jak odmienno\u015bci\u0105 proporcji, a nawet ornamentyk\u0105. Tylko drobne szczeg\u00f3\u0142y, takie np. jak spos\u00f3b przedstawiania \u017arenic w oczach lub mi\u0119\u015bni na r\u0119kach u Chrystusa ukrzy\u017cowanego pozosta\u0142y bez zmian. Dla odbiorc\u00f3w miejscowych Jan S\u0119k rze\u017aby swoje maluje, dla CPLiA pozostawia je, jak m\u00f3wi: \u201eczyste” albo \u201ego\u0142e”.<\/p>\n
\u0179r\u00f3d\u0142o tekstu: Jacek Ol\u0119dzki, Rze\u017aba w drewnie z p\u00f3\u0142nocnej Kurpiowszczyzny, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, 18 (1964), 3, s. 139-141.<\/p>\n
Jan S\u0119k z P\u0142oszyc, fot. Z. Dudo, 1964 r., zbiory Muzeum P\u00f3\u0142nocno-Mazowieckie w \u0141om\u017cy<\/a><\/p>\n Jan S\u0119k urodzi\u0142 si\u0119 w P\u0142oszycach w 1876 r. Jego dziadek nale\u017ca\u0142 do zamo\u017cnych gospodarzy (posiada\u0142 2 w\u0142\u00f3ki ziemi). Ojciec Jana S\u0119ka odziedziczy\u0142 ca\u0142\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119. Nag\u0142a jego \u015bmier\u0107 nie pozwoli\u0142a jednak, aby Jan S\u0119k mia\u0142 lekkie dzieci\u0144stwo. Gospodarstwo po zmar\u0142ym obj\u0105\u0142 stryj i wyp\u0119dzi\u0142 wdow\u0119 z gospodarki. Jan S\u0119k z matk\u0105 i rodze\u0144stwem poszli na s\u0142u\u017cb\u0119 do obcych ludzi. S\u0119k… Read more »<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":33183,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-33479","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33479","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=33479"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33479\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":33481,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33479\/revisions\/33481"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=33479"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=33479"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/edabrowka.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=33479"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}