{"id":42824,"date":"2025-11-04T08:49:26","date_gmt":"2025-11-04T06:49:26","guid":{"rendered":"http:\/\/edabrowka.net\/?p=42824"},"modified":"2025-11-04T13:42:51","modified_gmt":"2025-11-04T11:42:51","slug":"cmentarz-w-dabrowce","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edabrowka.net\/?p=42824","title":{"rendered":"Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce"},"content":{"rendered":"
\"\"

Krzysztof Bulak<\/p><\/div>\n

Zach\u0119cam do lektury<\/p>\n

Krzysztof Bulak<\/span><\/p>\n

Wy\u017csza Szko\u0142a Spo\u0142eczno-Ekonomiczna w Gda\u0144sku<\/span><\/p>\n

<\/a> ORCID: 0009-0008-0284-4318<\/span><\/p>\n

Nekropolia w D\u0105br\u00f3wce i jej miejsce w lokalnej spo\u0142eczno\u015bci.<\/b><\/span><\/span><\/p>\n

<\/a>The necropolis in D\u0105br\u00f3wka and its place in the local community.<\/b><\/span><\/span><\/pre>\n
\u201eKa\u017cda miejscowo\u015b\u0107 jest historyczn\u0105 i o ka\u017cdej uczniowie mog\u0105 si\u0119 czego\u015b dowiedzie\u0107. <\/i><\/span><\/p>\n
Prawie wsz\u0119dzie\u00a0jest\u00a0szko\u0142a,\u00a0jest\u00a0ko\u015bci\u00f3\u0142,\u00a0cmentarz,\u00a0kaplica,\u00a0mogi\u0142y,\u00a0jest\u00a0historia<\/i><\/span>\u201d – z\u00a0programu\u00a0nauki\u00a0w\u00a0publicznych\u00a0szko\u0142ach\u00a0powszechnych\u00a01934\u00a0r.<\/span><\/p>\n
Wst\u0119p<\/b><\/span><\/p>\n
Cmentarz \u2014 to spolszczone s\u0142owo \u0142aci\u0144skie \u201ecoemeterium\u201d \u2014 miejsce snu i spoczynku. Grecy o takim miejscu m\u00f3wili \u201enekropolia\u201d \u2014 miasto zmar\u0142ych.<\/span> <\/b>Obecna nekropolia w D\u0105br\u00f3wce jest pewnego rodzaju wyj\u0105tkowym miejscem o niepowtarzalnym klimacie. <\/span>W odr\u00f3\u017cnieniu od wi\u0119kszo\u015bci nie ma tu utwardzonych alejek, sam cmentarz wydaje si\u0119 do\u015b\u0107 nieuporz\u0105dkowany, groby ulokowane s\u0105 bez wyra\u017anego planu. <\/span>\u201eTu si\u0119 ko\u0144czy wielko\u015b\u0107 \u015bwiata doczesnych trud\u00f3w zap\u0142ata\u201d<\/i><\/span> \u2013 tak brzmi inskrypcja na krzy\u017cu cmentarnym <\/span>nekropoli <\/span>w D\u0105br\u00f3wce. <\/span>Rol\u0119 cmentarzy trafnie oddaj\u0105 s<\/span>\u0142owa Czes\u0142awa Parzycha \u2013 rodaka z Durlas: <\/span>\u201dCmentarze chrze\u015bcija\u0144skie trwaj\u0105 na stra\u017cy ludzkiej pami\u0119ci i nieustannie przypominaj\u0105, \u017ce \u017cycie cz\u0142owieka tu si\u0119 nie ko\u0144czy, lecz cia\u0142o oczekuje na dzie\u0144 zmartwychwstania zmar\u0142ych\u201d<\/i><\/span>1<\/a><\/span><\/sup>. Cmentarze w tym uj\u0119ciu, nie s\u0105 miejscami ostatecznego kresu, ale raczej symbolicznymi przej\u015bciami, gdzie pami\u0119\u0107 o zmar\u0142ych \u0142\u0105czy si\u0119 z wiar\u0105 w \u017cycie wieczne. To chrze\u015bcija\u0144scy stra\u017cnicy ludzkiej pami\u0119ci, kt\u00f3rzy nieustannie przypominaj\u0105, \u017ce \u017cycie ludzkie nie ko\u0144czy si\u0119 tu na ziemi, ale trwa dalej w innej rzeczywisto\u015bci.<\/span><\/p>\n
To wyj\u0105tkowe miejsce, ogr\u00f3d pami\u0119ci, park umar\u0142ych w D\u0105br\u00f3wce, jak dotychczas nie doczeka\u0142o \u017cadnego opracowania. Zazwyczaj mowa o nim zamyka\u0142a si\u0119 w kilku zdaniach. Gdzie s\u0105 jego pocz\u0105tki? Jakie s\u0105 jego dzieje? Co jeszcze stanowi o jej wyj\u0105tkowo\u015bci tego ponad 100-letniego miejsca spoczynku? Jak\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142 i odgrywa on w \u017cyciu lokalnej spo\u0142eczno\u015bci? Pierwotnie po\u0142o\u017cony po\u015br\u00f3d drzew przez co \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z ziemi\u0105 i natur\u0105? To jedynie przyk\u0142adowe pytania, na kt\u00f3re w niniejszej pracy zostanie podj\u0119ta pr\u00f3ba udzielenia odpowiedzi. Co z kolei pozwoli spojrze\u0107 na t\u0119 ksi\u0119ga \u017cycia jako istotny element dziedzictwa kulturowego Kurpiowszczyzny i \u015bwiadectwo lokalnych tradycji.<\/span><\/p>\n
Miejsca spoczynku w kulturze Kurpi\u00f3w<\/b><\/span><\/p>\n
Kurpiowskie cmentarze stanowi\u0105 wa\u017cny element ich dziedzictwa. Stanowi\u0105 one sakralne \u015bwiadectwo historii i kultury, a ich zachowanie i upami\u0119tnianie jest istotne dla zachowania to\u017csamo\u015bci kurpiowskiego regionu \u00a0Mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 tu cmentarze parafialne, komunalne i wojenne. Zazwyczaj po\u0142o\u017cone s\u0105 one w malowniczych, spokojnych miejscach, otoczone przyrod\u0105.<\/span><\/p>\n
Ma\u0142o kto pami\u0119ta genez\u0119 palenia ognia na grobach. Na Kurpiach by\u0142 zwyczaj polegaj\u0105cy na tym, \u017ce przez ca\u0142y rok, przechodz\u0105c obok miejsca czyjej\u015b tragicznej \u015bmierci, rzuca\u0142o si\u0119 patyk. U\u0142o\u017cony w ten spos\u00f3b stos podpalano podczas \u015awi\u0119ta Zmar\u0142ych. Ognie bowiem wskazywa\u0142y drog\u0119 i pozwala\u0142y ogrza\u0107 si\u0119 zmarzni\u0119tym duszom. O tym regionalnym zwyczaju czasem wspominali nasi dziadkowie. Wierzono bowiem, \u017ce dusze zmar\u0142ych uczestnicz\u0105 w naszym \u017cyciu i nale\u017cy je nakarmi\u0107 i u\u0142atwi\u0107 drog\u0119 powrotu do nas. Pocz\u0105tkowo palono ognie na rozstajach dr\u00f3g, a nast\u0119pnie na cmentarzach \/XVI wiek\/ bli\u017cej grob\u00f3w. Potem za\u015b na grobach, by zast\u0105pi\u0107 je \u015bwiecami \u2013 zniczami.<\/span><\/p>\n
Zwyczaj ucztowania na grobach zmar\u0142ych i pozostawianie resztek z tej uczty dla dusz , pochodzi z przekonania, i\u017c dusza aby dalej \u017cy\u0107 musi si\u0119 od\u017cywia\u0107. Uczty tego rodzaju praktykowano jeszcze na Kurpiach przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. <\/span>Chocia\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 sprzeciwia\u0142 si\u0119 tym praktykom. <\/span>Kurpie w Dzie\u0144 Zaduszny pozostawili na stole resztki kolacji, aby w nocy dusze mog\u0142y poucztowa\u0107. Rano ko\u0144czyli jedzenie domownicy uczestnicz\u0105c w ten spos\u00f3b symbolicznie w uczcie z duszami przodk\u00f3w. Popularnym zwyczajem by\u0142o tak\u017ce \u201eomiecenie\u201d r\u0119k\u0105 \u0142awy albo sto\u0142ka zanim si\u0119 na nich siad\u0142o, czyniono tak, aby przypadkiem nie usi\u0105\u015b\u0107 na odpoczywaj\u0105cej tam by\u0107 mo\u017ce duszyczce. Nasi przodkowie wierzyli, i\u017c w dniu Wszystkich \u015awi\u0119tych Pan B\u00f3g pozwala duszom pokutuj\u0105cym wr\u00f3ci\u0107 tam, gdzie \u017cy\u0142y, aby mog\u0142y uczestniczy\u0107 w procesji \u017ca\u0142obnej. Dusze id\u0105 gromadnie przed ksi\u0119dzem, kt\u00f3ry je skrapia wod\u0105 \u015bwi\u0119con\u0105. Z tego te\u017c wzgl\u0119du nie wolno nikomu i\u015b\u0107 przed ksi\u0119dzem, aby nie przeszkadza\u0107 duszyczkom. Na cmentarzu ka\u017cda dusza udaje si\u0119 do swojej mogi\u0142y na \u201espotkanie\u201d z rodzin\u0105. W powrotnej drodze dusze zn\u00f3w id\u0105 przed ksi\u0119dzem i pozostaj\u0105 na noc w ko\u015bciele. O p\u00f3\u0142nocy s\u0142uchaj\u0105 Mszy \u015bwi\u0119tej celebrowanej przez zmar\u0142ego lub zmar\u0142ych proboszcz\u00f3w tej parafii. Nikomu \u017cywemu nie wolno w tak\u0105 noc wchodzi\u0107 do ko\u015bcio\u0142a lub przebywa\u0107 w jego pobli\u017cu, gdy\u017c nie wolno\u00a0przeszkadza\u0107 modl\u0105cym si\u0119 duszom<\/span>2<\/a><\/span><\/sup>.<\/span><\/p>\n
Henryk D\u0105browski napisa\u0142: <\/span>\u201e…Za Ba\u0142dygow\u0105 stodo\u0142\u0105 id\u0105c w kierunku gajowego Marchewki jest takie miejsce, gdzie przechodz\u0105cy ludzie zawsze k\u0142ad\u0105 \u015bwie\u017ce ga\u0142\u0105zki \u015bwie\u017cej sosny. K\u0142ad\u0142em ja je tak\u017ce, nie wiedz\u0105c czemu to robi\u0119. Zapytali\u015bmy doros\u0142ych, ale oni wzruszyli ramionami, nie wiedzieli. M\u00f3wili, \u017ce to ju\u017c tak dawniej by\u0142o. Niekt\u00f3rzy t\u0142umaczyli, \u017ce to jest miejsce \u015bwi\u0119te , bo zakopany jest tam obraz jakiego\u015b \u015bwi\u0119tego patrona p\u00f3l i las\u00f3w. A mo\u017ce to miejsce u\u015bwi\u0119cone krwi\u0105 Polak\u00f3w z czas\u00f3w powsta\u0144 narodowych? A mo\u017ce jeszcze wcze\u015bniej miejsce kultu poga\u0144skiego. Przypuszcze\u0144 jest wiele. Jedno jest pewne, \u017ce mieszka\u0144cy okolic D\u0105br\u00f3wki , w tym i ja, takie ga\u0142\u0105zki k\u0142ad\u0142em. Dla mnie to miejsce zas\u0142ugiwa\u0142o na szacunek, tajemniczo\u015b\u0107, zadum\u0119 i pami\u0119\u0107. Pami\u0119tam je dotychczas<\/i><\/span>3<\/a><\/span><\/sup>.<\/span><\/p>\n
\u201eWydaje si\u0119, \u017ce o osobliwo\u015bci ziemi cmentarnej nie decydowa\u0142 fakt, \u017ce by\u0142a to ziemia po\u015bwi\u0119cona \u015awiadczy\u0107 mo\u017ce o tym to, \u017ce jeszcze w ko\u0144cu XIX wieku w D\u0105br\u00f3wce, ludno\u015b\u0107 chowa\u0142a zmar\u0142ych w nie po\u015bwi\u0119conej ziemi. Tamtejsi mieszka\u0144cy nie mieli nawet opor\u00f3w, by w 1888 roku pogrzeba\u0107 w niej swojego dotychczasowego duszpasterza \u2013 ksi\u0119dza Podg\u00f3rskiego. W sprawie tej protestowa\u0142y wprawdzie w\u0142adze duchowne (biskup p\u0142ocki nakaza\u0142 zamkn\u0105\u0107 kaplic\u0119 w D\u0105br\u00f3wce), ale wydaje si\u0119, \u017ce lud nie widzia\u0142 w swym czynie nic zdro\u017cneg<\/i><\/span>o\u201d<\/span>4<\/a><\/span><\/sup>.<\/span><\/p>\n
Od schy\u0142ku XVIII do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, a nawet w latach 60-70 XX wieku cmentarze katolickie posiada\u0142y tzw. \u201eniepo\u015bwi\u0119cone miejsce\u201d dla dzieci nieochrzczonych i samob\u00f3jc\u00f3w. Na tym miejscu chowano tak\u017ce osoby innych wyzna\u0144. Tak np. by\u0142o w Kadzidle, gdzie owe miejsce znajdowa\u0142o si\u0119 za rowem. Wspomina o tym 18 wrze\u015bnia 2005 r. emerytowany nauczyciel Mieczys\u0142aw Mielnicki ur. w Brzoz\u00f3wce w 1934 roku. O takim miejscu u nas m\u00f3wi\u0105 tak\u017ce starsi mieszka\u0144cy d\u0105browskiej parafii<\/span>5<\/a><\/span><\/sup>.<\/span><\/p>\n
\u201e<\/span><\/strong>\u2026<\/span><\/strong>Na\u00a0\u00a0 Kurpiach,\u00a0\u00a0 (Dudy\u00a0 Puszcza\u0144skie,\u00a0\u00a0 parafia\u00a0 Myszyniec) niekiedy\u00a0\u00a0 tylko\u00a0\u00a0 stawiaj\u0105\u00a0\u00a0 na\u00a0 mogi\u0142ach\u00a0\u00a0 krzy\u017ce\u00a0 drewniane,\u00a0\u00a0 ale\u00a0\u00a0 s\u0105\u00a0\u00a0 i\u00a0\u00a0 tacy,\u00a0\u00a0 kt\u00f3rzy\u00a0\u00a0 stawiaj\u0105\u00a0\u00a0 je\u00a0\u00a0 nie\u00a0 zaraz,\u00a0 lecz\u00a0 dopiero\u00a0\u00a0 po\u00a0\u00a0 5\u00a0\u00a0 lub\u00a0\u00a0 6\u00a0 latach.\u00a0\u00a0 Zdarza\u00a0\u00a0 si\u0119\u00a0 wi\u0119c\u00a0 cz\u0119sto, \u017ce\u00a0 krzy\u017c\u00a0 w\u00a0 niew\u0142a\u015bciwym\u00a0\u00a0 postawi\u0105\u00a0\u00a0 miejscu.\u00a0\u00a0 Bywa\u00a0\u00a0 bowiem,\u00a0\u00a0 \u017ce\u00a0\u00a0\u00a0 po\u00a0\u00a0\u00a0zasypani u\u00a0\u00a0 do\u0142u\u00a0 grobowego\u00a0\u00a0 Kurp\u00a0\u00a0 odchodzi\u00a0\u00a0 i\u00a0 ju\u017c\u00a0 nie\u00a0 dba\u00a0 o\u00a0 mogi\u0142\u0119, chyba,\u00a0 \u017ce\u00a0 znajomi\u00a0\u00a0 mu\u00a0 o\u00a0\u00a0 niej\u00a0\u00a0 przypomn\u0105\u2026<\/span><\/span><\/span><\/strong>\u201d6<\/sup><\/a>.<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n
Okres do 10.02.1894<\/b><\/span><\/p>\n
Do ko\u0144ca XVIII wieku zmar\u0142ych grzebano wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142\u00f3w a znaczniejszych w podziemiach \u015bwi\u0105ty\u0144. W 1807 r. w Ksi\u0119stwie Warszawskim przyj\u0119to prawodawstwo francuskie, zawarte w Kodeksie Napoleona. Odno\u015bnie cmentarzy polecono zak\u0142ada\u0107 je poza miastem czy wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105. Zalecenia te powt\u00f3rzono w 1826 roku postanowienie Rady Administracyjnej z 31 maja\/12 czerwca 1846 roku. W ci\u0105gu kilkunastu a nawet kilkudziesi\u0119ciu lat od tej daty utworzono nowe cmentarze. Pozostaj\u0105 one do dzisiaj na tych samych miejscach, jedynie poszerzano teren. Cmentarze nale\u017ca\u0142y do wyzna\u0144 religijnych, by\u0142y wi\u0119c katolickie, prawos\u0142awne, ewangelickie, \u017cydowskie. Pierwsze trzy niekiedy \u0142\u0105czono, wydzielaj\u0105c tylko kwatery, \u017cydowskie zawsze by\u0142y oddzielnie. Do dzisiaj cmentarze maj\u0105 nazw\u0119 \u201eparafialne\u201d, opiek\u0119 nad nimi sprawuj\u0105 ksi\u0119\u017ca proboszczowie. Opiek\u0119 nad cmentarzami sprawowa\u0142 doz\u00f3r ko\u015bcielny w sk\u0142adzie: dziedzic, kolator, dziekan i trzech gospodarzy. Doz\u00f3r przechowywa\u0142 fundusz pok\u0142adny7<\/sup><\/a> i wydawa\u0142 go na remonty cmentarza. W sk\u0142ad dozoru nie chodzi\u0142 proboszcz, ale on mia\u0142 obowi\u0105zek utrzymywa\u0107 porz\u0105dek na cmentarzu. Z racji pe\u0142nienia funkcji urz\u0119dnika pa\u0144stwowego prowadzi\u0142 on te\u017c ksi\u0119gi zgon\u00f3w. W\u0142adze cywilne zatwierdza\u0142y wykonanie ogrodzenia cmentarza <\/span>8<\/a><\/span><\/sup>.<\/span><\/p>\n
\u201e\u2026<\/strong>Wydaje si\u0119, \u017ce o osobliwo\u015bci ziemi cmentarnej nie decydowa\u0142 fakt, \u017ce by\u0142a to ziemia po\u015bwi\u0119cona\u2026 \u015awiadczy\u0107 mo\u017ce o tym to, \u017ce jeszcze w ko\u0144cu XIX wieku w D\u0105br\u00f3wce, ludno\u015b\u0107 chowa\u0142a zmar\u0142ych w nie po\u015bwi\u0119conej ziemi. Tamtejsi mieszka\u0144cy nie mieli nawet opor\u00f3w, by w 1888 roku pogrzeba\u0107 w niej swojego dotychczasowego duszpasterza \u2013 ksi\u0119dza Podg\u00f3rskiego. W sprawie tej protestowa\u0142y wprawdzie w\u0142adze duchowne (biskup p\u0142ocki nakaza\u0142 zamkn\u0105\u0107 kaplic\u0119 w D\u0105br\u00f3wce), ale wydaje si\u0119, \u017ce lud nie widzia\u0142 w swym czynie nic zdro\u017cnego<\/span><\/i>9<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n
Wed\u0142ug relacji anonimowego mieszka\u0144ca wsi Laski gm Zb\u00f3jna,\u00a0poch\u00f3wki odbywa\u0142y si\u0119 wok\u00f3\u0142 wioskowych krzy\u017cy. W pami\u0119ci tego\u017c mieszka\u0144ca jest kilka miejsc poch\u00f3wku na terenie wioski10<\/sup><\/a>. Jak wynika z akt parafialnych, tutejsza ludno\u015b\u0107 przy istniej\u0105cej w\u00f3wczas kaplicy samowolnie utworzy\u0142a cmentarz grzebalny, grzebi\u0105c na nim miejscowych zmar\u0142ych, w tym ks. Placyda Podg\u00f3rskiego. Ja g\u0142osi miejscowa legenda na tym cmentarzu pochowano ok. 1000 os\u00f3b, w tym zmar\u0142ych podczas epidemii i wojen11<\/sup><\/a>. Pierwsze wzmianki o grzebaniu zmar\u0142ych przy istniej\u0105cej w D\u0105br\u00f3wce kaplicy pochodz\u0105 z ko\u0144ca XVIII wieku12<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n
Czas od formalnego za\u0142o\u017cenia cmentarza<\/b><\/span><\/p>\n
23 lutego \/ marca 1894 roku dziekan ostro\u0142\u0119cki informowa\u0142 konsystorz pu\u0142tuski o zgodzie rz\u0105du na utworzenie cmentarza w D\u0105br\u00f3wce. Prosi\u0142 te\u017c o pozwolenie na po\u015bwi\u0119cenie cmentarza, na co uzyska\u0142 zgod\u0119<\/span>13<\/a><\/span><\/sup>. Utworzona w ramach parafii Kadzid\u0142o (10.02.1894 r.) wsp\u00f3lnota wiernych w D\u0105br\u00f3wce zyska\u0142a sw\u00f3j pe\u0142noprawny cmentarz parafialny. <\/span>Nazywany \u201ed\u0105browskim\u201d, co wyra\u017ca jego mocny zwi\u0105zek z wiosk\u0105 i to\u017csamo\u015bci\u0105 regionu. <\/span>W 1914 roku na \u015brodku cmentarza sta\u0142 krzy\u017c drewniany, nie by\u0142o wydzielonego miejsca dla akolit\u00f3w. Teren cmentarza otacza\u0142 p\u0142ot drewniany z murowanymi s\u0142upkami. Cmentarz mia\u0142 wytyczone \u015bcie\u017cki<\/span>14<\/a><\/span><\/sup>. <\/span>W roku 1922 cmentarz poro\u015bni\u0119ty by\u0142 lasem sosnowym, ogrodzenie by\u0142o zniszczone15<\/sup><\/a>. W czasie budowy ko\u015bcio\u0142a star\u0105 kapliczk\u0119 przeniesiono na cmentarz grzebalny, lecz nie przygotowano jej do odprawiania Mszy\u015bw. S\u0142u\u017cy\u0142a jako dom przedpogrzebowy16<\/sup><\/a><\/span>W 1926 roku na cmentarzu by\u0142a ma\u0142a zniszczona kapliczka bez pod\u0142ogi. Ogrodzenie by\u0142o w znacznej cz\u0119\u015bci zniszczone.<\/span>17<\/a><\/span><\/sup> Kapliczk\u0119 rozebrani Niemcy na okopy podczas II wojny \u015bwiatowej18<\/sup><\/a>. <\/span>W latach 30-tych ub. wieku na cmentarzu nie wolno by\u0142o stawia\u0107 \u017cadnych pomnik\u00f3w i nagrobk\u00f3w bez zgody Proboszcza<\/span>19<\/a><\/span><\/sup>. <\/span>W 1933 ogrodzenie cmentarza wymaga\u0142o remontu, a kapliczka cmentarna bez pod\u0142ogi wymaga\u0142a remontu.20<\/sup><\/a> <\/span>Jak wynika z przekaz\u00f3w ustnych, w lewej cz\u0119\u015bci cmentarza od strony szko\u0142y wydzielona by\u0142a kwatera dla os\u00f3b nieochrzczonych, samob\u00f3jc\u00f3w i innowierc\u00f3w<\/span>21<\/a><\/span><\/sup>. <\/span>Stan ten potwierdzaj\u0105 zapisy protoko\u0142u wizytacji dzieka\u0144skiej z 22.12.1935 roku. Widnieje tam zapis i\u017c na cmentarzu s\u0105 wyznaczone s\u0105 dzia\u0142y dla dzieci i dzia\u0142y niepo\u015bwi<\/span>\u0119c<\/span>one22<\/sup><\/a>. <\/span>Na terenie nekropoli znajduje si\u0119 tak\u017ce obszar na kt\u00f3rym grzebano ma\u0142e dzieci. Usytuowany on jest po <\/span>prawej <\/span>stronie cmentarza, w jego \u015brodkowej cz\u0119\u015bci. Obecnie tego rodzaju poch\u00f3wk\u00f3w jest niewiele i praktycznie zaniechano chowania dzieci w tym obszarze. <\/span>W tej cz\u0119\u015bci cmentarza dokonuje si\u0119 ju\u017c poch\u00f3wk\u00f3w doros\u0142ych. G<\/span>roby dzieci spotyka si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na terenie ca\u0142ego cmentarza. <\/span><\/p>\n
W 1936 roku rozpocz\u0119to budow\u0119 budynku szko\u0142y na dzia\u0142ce po\u0142o\u017conej za cmentarzem. Przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 nie istnia\u0142a og\u00f3lnokrajowa, jednolita ustawa reguluj\u0105ca odleg\u0142o\u015b\u0107 cmentarza od szko\u0142y.\u00a0Jednak\u017ce, w praktyce, zazwyczaj starano si\u0119 zachowa\u0107 pewn\u0105 odleg\u0142o\u015b\u0107 ze wzgl\u0119d\u00f3w sanitarnych i obyczajowych.\u00a0Cz\u0119sto spotykan\u0105 praktyk\u0105 by\u0142o zachowywanie odleg\u0142o\u015bci co najmniej 150 metr\u00f3w, szczeg\u00f3lnie w przypadku szk\u00f3\u0142, kt\u00f3re mia\u0142y charakter publiczny. W styczniu 1936 roku, o zachowanie takiej odleg\u0142o\u015bci zabiega\u0142 tutejszy proboszcz ks. Franciszek Soko\u0142owski, czyni\u0142 to jako cz\u0142onek Dozoru Szkolnego<\/span>23<\/a><\/span><\/sup>.<\/span><\/p>\n
\u201e\u2026W Dzie\u0144 Zaduszny odby\u0142a si\u0119 \u017ca\u0142obna procesja z chor\u0105gwiami, krzy\u017cami i \u015bwiecami. Na niekt\u00f3rych grobach, szczeg\u00f3lnie tych starych, nie by\u0142o nikogo. Zapomniano o nich na zawsze. A one jak gdyby wiedzia\u0142y o tym, zapada\u0142y si\u0119 coraz bardziej pod ziemie nikomu nie przeszkadzaj\u0105c. Li\u015bcie i kolki starannie wygrabiono i wyniesiono na kup\u0119 przed cmentarz.<\/span><\/i>..<\/i><\/span>\u201d<\/span>24<\/a><\/span><\/sup><\/p>\n
Obecnie na nekropolii mo\u017cna zidentyfikowa\u0107 ok. 1200-1300 pochowanych tu os\u00f3b<\/span>25<\/a><\/span><\/sup>To miejsce spoczynku ma powierzchni\u0119 ok. 2 ha i usytuowane jest ok. 200 metr\u00f3w od \u015bwi\u0105tyni<\/span>26<\/a><\/span><\/sup>. Znajduje si\u0119 on w centrum wsi, przy ko\u015bciele pw. \u015bw. Anny. Na cmentarzu po\u0142o\u017cony jest m.in. symboliczny gr\u00f3b \u017co\u0142nierzy armii niemieckiej z okresu I wojny \u015bwiatowej utworzony staraniem ks. Stanis\u0142awa Grosfelda. Gr\u00f3b ten znajduje si\u0119 przy ogrodzeniu cmentarzu po prawej stronie bramy. Na mogile stoi brzozowy krzy\u017c z tabliczk\u0105 informacyjn\u0105 \u201e<\/span>Tu spoczywaj\u0105 \u017co\u0142nierze niemieccy<\/i><\/span>\u201d. Naprzeciw niego znajduje si\u0119 inny symboliczny gr\u00f3b \u2013 gr\u00f3b dzieci nienarodzonych. urz\u0105dzony <\/span>tak\u017ce przez <\/span>tego\u017c kap\u0142ana.<\/span><\/p>\n
W okresie pos\u0142ugi w parafii wspomnianego duchownego, teren cmentarza zosta\u0142 powi\u0119kszony o przyleg\u0142\u0105 do niego zalesion\u0105 dzia\u0142k\u0119, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 p. Olszewski \u2013 rodak z D\u0105br\u00f3wki. W ten spos\u00f3b teren cmentarza otrzyma\u0142 granic\u0119 bezpo\u015brednio z terenem tutejszej szko\u0142y podstawowej. Na tej cz\u0119\u015bci poch\u00f3wki nie s\u0105 dokonywane. Podczas budowy nowej plebani (lata 1999-2000) wyci\u0119to wszystkie drzewa rosn\u0105ce na pierwotnej cz\u0119\u015bci cmentarza. Drzewa pozosta\u0142y jedynie na dokupionej dzia\u0142ce. W tym czasie obok bramy, w wybudowano budynek cmentarny, kt\u00f3ry w roku 2025 zosta\u0142 wyremontowany.<\/span><\/p>\n
W ludowych wierzeniach dusza zmar\u0142ego albo wciela si\u0119 w nagrobn\u0105 ro\u015blinno\u015b\u0107, szczeg\u00f3lnie w drzewa, albo stawa\u0142a si\u0119 ptakiem. Wierzono, ich bowiem posta\u0107 dusze wciela\u0142y si\u0119 najch\u0119tniej, by trwa\u0107 potem na stra\u017cy \u017cycia rodzinnego. Tu ma wi\u0119c \u017ar\u00f3d\u0142o ludowy zakaz zabijania r\u00f3\u017cnych ptak\u00f3w, zw\u0142aszcza jask\u00f3\u0142ek i bocian\u00f3w. Grobowy kult drzew uzewn\u0119trzni\u0142 si\u0119 tak\u017ce w d\u0142ugiej \u017cywotno\u015bci zwyczaju grzebania zmar\u0142ych w sadach, z czego wzi\u0119\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniejsza tradycja sadzenia drzew owocowych na cmentarzach. Chrystianizacja obrz\u0119du pogrzebowego sprawi\u0142a, \u017ce miejsce drzew jako identyfikator\u00f3w grobu zaj\u0119\u0142o \u201cdrzewo przenajszlachetniejsze\u201d krzy\u017ca.\u00a0Przez wiele lat krzy\u017c cmentarny sta\u0142 po\u015brodku nekropolii. Przy nim rozpoczyna\u0142y i ko\u0144czy\u0142y si\u0119 procesje w Dzie\u0144 Zaduszny. Cmentarny krzy\u017c by\u0142 czasem krzy\u017cem misyjnym przeniesionym z przyko\u015bcielnego cmentarza, bowiem w jego miejsce ustawiono nowy podczas kolejnych misji. 01.11.2023 roku nowy krzy\u017c zosta\u0142 ustawiony tu\u017c przy bramie wej\u015bciowej.<\/span><\/p>\n
Drogi biegn\u0105ce przez cmentarz drogi, zw\u0142aszcza g\u0142\u00f3wna z nich, biegn\u0105ca od bramy do centralnego punktu cmentarza, kaplicy b\u0105d\u017a krzy\u017ca, maj\u0105 sakralny charakter. Polega on na tym, \u017ce jest ona \u201costatni\u0105 ziemsk\u0105 drog\u0105\u201d zmar\u0142ego w jego w\u0119dr\u00f3wce pogrzebowej w za\u015bwiaty. Dla cmentarnego przechodnia jest ona przypomnieniem, i\u017c i on kiedy\u015b t\u0119 drog\u0119 b\u0119dzie musia\u0142 przeby\u0107<\/span>27<\/a><\/span><\/sup>. D\u0105browskie alejki cmentarne nie s\u0105 wyra\u017anie wykrystalizowane. Jedna z nich wiedzie na wprost od bramy cmentarza do cz\u0119\u015bci zalesionej przecinaj\u0105c w ten spos\u00f3b cmentarz na p\u00f3\u0142. \u015acie\u017cka ta, w swej \u015brodkowej cz\u0119\u015bci krzy\u017cuje si\u0119 z drug\u0105 alejk\u0105. Wok\u00f3\u0142 terenu grzebalnego cmentarza przy ogrodzeniu wyznaczona jest kolejna cmentarna \u015bcie\u017cka. <\/span><\/p>\n
Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w przestrzennej organizacji cmentarza odgrywa jego ogrodzenie. Ju\u017c od \u015bredniowiecza ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nakazywa\u0142 grodzenie cmentarzy, by w ten spos\u00f3b chroni\u0107 ich \u015bwi\u0119to\u015b\u0107, by\u0142y bowiem traktowane jako cz\u0119\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a. Symboliczna rola ogrodzenia polega za\u015b na tym, \u017ce wyznacza ono granic\u0119 mi\u0119dzy strefami sacrum i profanum. W sierpniu 1945 roku ogrodzenie cmentarza zniszczone i zniszczona kapliczka cmentarna rozebrana prze Niemc\u00f3w na bunkry<\/span>28<\/a><\/span><\/sup>. Po II wojnie \u015bwiatowej przyj\u0119to zasad\u0119, i\u017c ka\u017cda z wiosek \/poza Szkw\u0105\/ nale\u017c\u0105ca do parafii ma swoj\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ogrodzenia nekropoli. Ogrodzenie od strony drogi do P\u0142oszyc nale\u017cy do wioski P\u0142oszyce, D\u0105br\u00f3wka ma w opiece ogrodzenie z bram\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105, Nasiadki za\u015b ogrodzenie od strony lasu. Miejscowym zwyczajem jest tak\u017ce doroczne sprz\u0105tanie cmentarza. Co roku czyni to inna wioska.<\/span><\/p>\n
Symbolika cmentarnej bramy uk\u0142ada si\u0119 w dwa wielkie znaczenia. Pierwsze z nich wyznacza granic\u0119 mi\u0119dzy \u015bwiatem \u017cywych i umar\u0142ych, drugie \u2013 odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do g\u0142\u0119bokich tre\u015bci religijnych \u2013 m\u00f3wi, \u017ce przej\u015bcie przez bram\u0119 \u015bmierci oznacza w istocie przej\u015bcie od \u015bmierci do \u017cycia wiecznego. Przej\u015bcie przez t\u0119 bram\u0119 jest symboliczn\u0105 ilustracj\u0105 rytua\u0142u przej\u015bcia, przekroczenia granicy mi\u0119dzy \u015bwiatami \u017cywych i umar\u0142ych. Obecna brama cmentarna zosta\u0142 zabudowana w roku 2021 i zwie\u0144cza j\u0105 krzy\u017c z ga\u0142\u0105zkami d\u0105bu.<\/span><\/p>\n
Wsp\u00f3lna troska o to miejsce spoczynku jednoczy lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107. Uczy wsp\u00f3\u0142pracy, wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci, pozwala zawi\u0105zywa\u0107 nowe wi\u0119zi, jest okazj\u0105 do rozm\u00f3w i poznania innych. Spo\u0142eczna praca pozwala na obni\u017cenie koszt\u00f3w utrzymania tej nekropoli. To pewnego rodzaju wzorzec do na\u015bladowania, kt\u00f3rego coraz mnie w rozp\u0119dzonym i coraz bardziej zlaicyzowanym \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n
Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce to r\u00f3wnie\u017c cenny zbi\u00f3r kurpiowskiego r\u0119kodzie\u0142a \u2013 kutych misternie \u017celaznych krzy\u017cy nagrobnych, stawianych zazwyczaj na sto\u017ckowym kamieniu. Kowalski kunszt wiejskich kowali wida\u0107 tu i \u00f3wdzie, czasem czas zrobi\u0142 swoje, lecz metalowe krzy\u017ce dowodz\u0105, i\u017c Kurpie to zr\u0119czny i pomys\u0142owy lud. <\/span>Na cmentarzu spotka\u0107 mo\u017cna jeszcze ziemne mogi\u0142y z drewnianymi krzy\u017cami i obramowaniem z desek. Jest o zazwyczaj pewien stan przej\u015bciowy miejsca poch\u00f3wku do czasu wybudowania na nim marmurowego nagrobka np. taki stan jest w miejscu poch\u00f3wku Stefana Prusaczyka, <\/span>Jana Ferenca, Henryka Gaciocha, Teresy Mami\u0144skiej, Agnieszki Pu\u0142awskiej, <\/span>Marii Plewka<\/span>.<\/span><\/p>\n
Karta cmentarza nr 9807 z dnia 20.09.1983 m\u00f3wi, i\u017c cmentarz na planie prostok\u0105ta po\u0142o\u017cony by\u0142 w lesie z przewag\u0105 sosen. Zajmowa\u0142 powierzchni\u0119 ok. 1 ha. Mia\u0142 wymiary 140 m szeroko\u015bci i 70 m d\u0142ugo\u015bci. W\u00f3wczas najstarszy zachowany nagrobek datowany by\u0142 na 23.04.1912 rok. Brak te\u017c by\u0142o podzia\u0142u cmentarza od kwatery wojennej29<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n
Kwatera wojenna<\/b><\/span><\/p>\n
Miliony \u017co\u0142nierzy poleg\u0142o na ziemiach polskich w samym tylko XX wieku. Troska o ich mogi\u0142y to zadanie dla pa\u0144stwa i organizacji spo\u0142ecznych. M\u00f3wi\u0105 o tym stosowne przepisy krajowe jak i mi\u0119dzynarodowe. W czasie I wojny \u015bwiatowej Polacy walczyli po stronie wszystkich zwa\u015bnionych\u00a0 stron. Brat walczy\u0142 przeciw bratu. Uznaje si\u0119, \u017ce na wszystkich jej frontach poleg\u0142o ok. 10 mln \u017co\u0142nierzy, z czego ok. 5 proc. by\u0142o Polakami. Czasem zdarza si\u0119, i\u017c w\u0142a\u015bnie na tych miejscach pr\u00f3bujemy budowa\u0107 nowe.<\/span><\/p>\n
Cmentarz \u2013 to ksi\u0119ga \u015bmierci i \u017cycia, tak\u017ce dla tych co polegli podczas dzia\u0142a\u0144 wojennych. W kronikach mo\u017cna te\u017c doczyta\u0107, ze cmentarz by\u0142 otoczony kamiennym murem. Cmentarz grzebalny w D\u0105br\u00f3wce k. Ostro\u0142\u0119ki w swych ramionach przyj\u0105\u0142 tak\u017ce doczesne szcz\u0105tki \u017co\u0142nierzy armii niemieckiej z 75. Dywizji Rezerwowej oraz 58. Dywizji Piechoty z okresu Wielkiej Wojny \/rok 1915\/. Zawiera wi\u0119c on tak\u017ce trudne mi\u0119dzynarodowe \u017cyciowe kwestie. \u015amier\u0107 \u0142\u0105czy wszystkich. St\u0105paj\u0105c po cmentarnych \u015bcie\u017ckach mi\u0119dzy rz\u0119dami\u00a0 grob\u00f3w, a nawet po nich, odczuwa si\u0119 przemijanie. Wszystko p\u0142ynie, zmienia si\u0119, ale nie ko\u0144czy.<\/span><\/p>\n
W tym miejscu \u017cycia odczuwamy niesamowit\u0105 wi\u0119\u017a, wsp\u00f3lnot\u0119 mi\u0119dzy tymi, kt\u00f3rzy ju\u017c zeszli z tego \u015bwiata. O\u017cywiaj\u0105 si\u0119 wspomnienia, wspomnienia wskrzeszaj\u0105 na chwil\u0119 zmar\u0142ych do \u017cycia. \u00a0Tym to sposobem, \u017cyj\u0105 oni w naszej pami\u0119ci, kt\u00f3r\u0105 ogarniamy wszystkich spoczywaj\u0105cych na tym \u015bwi\u0119tym miejscu. W duchu chrze\u015bcija\u0144skiej mi\u0142o\u015bci uszanujmy te\u017c i wspomniane kwatery wojenne, kt\u00f3re nota bene obj\u0119te s\u0105 ochron\u0105 prawn\u0105. By\u0107 mo\u017ce spoczywaj\u0105 tam doczesne szcz\u0105tki syn\u00f3w polskiej ziemi. W pami\u0119ci bolesnych dziej\u00f3w narodu polskiego, winno by\u0107 tak\u017ce miejsce na tego rodzaju postaw\u0119 i dzia\u0142anie. Ostatecznie ka\u017cdy z nas na cmentarzu zako\u0144czy sw\u0105 ziemsk\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119.<\/span><\/p>\n
W 1929 roku Biskup \u0141om\u017cy\u0144ski ks. Stanis\u0142aw \u0141ukomski zwraca si\u0119 z pro\u015bb\u0105 i zach\u0119t\u0105\u00a0 do ksi\u0119\u017cy Proboszcz\u00f3w i ich parafian, o sta\u0142\u0105 i troskliw\u0105 opiek\u0119 nad grobami poleg\u0142ych. Prosi\u0142, aby zadba\u0107 o ich odpowiednie ogrodzenie i utrzymanie w przyzwoitym stanie. Zaleca, aby pojedyncze groby, w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci przy wsp\u00f3\u0142pracy w\u0142adz, przenosi\u0107 na cmentarze lokalne. Niezwykle wymowne s\u0105 tu s\u0142owa duchownego: <\/span>\u201e<\/span><\/strong>\u2026<\/i><\/span><\/strong>Co si\u0119 tyczy grob\u00f3w cudzoziemc\u00f3w, innowierc\u00f3w trzeba je tak\u017ce chroni\u0107 przed zniszczeniem ich przez zwierz\u0119ta lub swawolne dzieci. Wymaga tego szacunek dla cz\u0142owieka, tam z\u0142o\u017conego oraz powaga \u015bmierci<\/i><\/span><\/strong>\u201d30<\/sup><\/a><\/span><\/strong>.<\/span><\/p>\n
Jacek Czaplicki \u2013 wielki pasjonata dziej\u00f3w I wojny \u015bwiatowej, w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych tak pisze: <\/span>\u201e<\/i><\/span>Na tutejszym cmentarzu parafialnym znajduje si\u0119 kwatera wojenna z czas\u00f3w Wielkiej Wojny. Kilka lat temu, staraniem ksi\u0119dza proboszcza Stanis\u0142awa Grosfelda na jej terenie stan\u0105\u0142 gr\u00f3b symboliczny. Nie wykorzystuje si\u0119 te\u017c tego miejsca pod nowe poch\u00f3wki. Taka postawa spowodowa\u0142a, \u017ce kwatera wojenna na cmentarzu w D\u0105br\u00f3wce jest w miar\u0119 dobrze zachowana,<\/i><\/span><\/strong> szczeg\u00f3lnie na tle innych nekropoli parafialnych, gdzie najcz\u0119\u015bciej nie ma ju\u017c \u015bladu po grobach \u017co\u0142nierzy I wojny \u015bwiatowej. W D\u0105br\u00f3wce spoczywaj\u0105 \u017co\u0142nierze z 75. Dywizji Rezerwowej oraz prawdopodobnie polegli z 58. Dywizji Piechoty. Pochowano tu te\u017c dow\u00f3dc\u0119 250. Rezerwowego Pu\u0142ku Piechoty. Na obecnym etapie rozpoznania nie wiadomo, czy na cmentarzu pochowano tak\u017ce \u017co\u0142nierzy armii rosyjskiej. Brak jest te\u017c danych, jak\u0105 pierwotnie powierzchni\u0119 zajmowa\u0142a kwatera wojenna\u201d31<\/sup><\/a><\/i><\/span><\/strong>. W innym wpisie pisze: <\/span><\/strong>\u201e<\/span><\/strong>W bitwie o prze\u0142amanie obrony na rzece Narew, Regiment zap\u0142aci\u0142 spor\u0105 danin\u0119 krwi swoich \u017co\u0142nierzy i straci\u0142 dow\u00f3dc\u0119, kt\u00f3ry odnalaz\u0142 swoje ostatnie miejsce spoczynku na cmentarzu we wsi D\u0105br\u00f3wka, gdzie zosta\u0142 pochowany ze wszystkimi honorami wojskowymi w obecno\u015bci dow\u00f3dcy dywizji.<\/i><\/span><\/strong>\u201d <\/span>32<\/a><\/span><\/sup><\/p>\n
Kwatera wojenna w okresie mi\u0119dzywojennym by\u0142a zachwaszczona, drewniane krzy\u017ce przegni\u0142e , a inskrypcje na krzy\u017cach prawie nieczytelne. W latach 1929-1936 przeprowadzono tam remont33<\/sup><\/a>. Niekt\u00f3rzy mieszka\u0144cy mog\u0105 jeszcze pami\u0119ta\u0107 opowie\u015bci dziadk\u00f3w o czasach przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, gdy groby te by\u0142y dobrze widoczne i zadbane. D\u0105br\u00f3wk\u0119 odwiedza\u0142 w\u00f3wczas Adam Ch\u0119tnik, kt\u00f3ry zrobi\u0142 zdj\u0119cie jednej z wojennych mogi\u0142 i pomnika. O tych grobach wspomnia\u0142 te\u017c w swoich pami\u0119tnikach Henryk D\u0105browski, syn \u00f3wczesnego organisty. W czasie II wojny \u015bwiatowej by\u0142o one porz\u0105dkowane, a na mogi\u0142ach sta\u0142y drewniane, ciemne krzy\u017ce. P\u00f3\u017aniej, po zako\u0144czeniu wojny groby popada\u0142y w zapomnienie. Przed ca\u0142kowit\u0105 zag\u0142ad\u0105 uratowa\u0142 je ksi\u0105dz proboszcz Stanis\u0142aw Grosfeld, kt\u00f3ry wystawi\u0142 w miejscu kwatery symboliczny gr\u00f3b. Zadba\u0142 o to, aby tego miejsca nie wykorzystywa\u0107 pod nowe poch\u00f3wki. Jest to realizacja idei okazywania szacunku tym, kt\u00f3rzy polegli w walce oraz wyraz dba\u0142o\u015bci o histori\u0119 i dziedzictwo kulturowe regionu. Mogi\u0142\u0119 zdobi\u0105 wie\u0144ce, stoj\u0105 znicze, co \u015bwiadczy o zrozumieniu przez mieszka\u0144c\u00f3w D\u0105br\u00f3wki skomplikowanej historii regionu. Obecnie teren kwatery wojennej wyznacza ogrodzenie wykonane staraniem obecnego proboszcza ks. Artura Akimowicza.<\/span><\/p>\n
W 2019 roku z inicjatywy autora tekstu, pracownicy O\u015brodka Bada\u0144 Europy \u015arodkowo-Wschodniej w Bia\u0142ymstoku przeprowadzili prace dokumentacyjne zachowanego uk\u0142adu mogi\u0142 kwatery \u017co\u0142nierskiej na cmentarzu w D\u0105br\u00f3wce. Sporz\u0105dzony zosta\u0142 szkic ich rozplanowania. Z dniem aktualizacji karty cmentarza\/14.01.2020\/ teren tych kwater sta\u0142 si\u0119 zabytkiem i podlega ochronie prawnej. Kwatery te, po\u0142o\u017cone s\u0105 we wschodniej cz\u0119\u015bci cmentarza i zosta\u0142y za\u0142o\u017cone w 1915 roku. Spoczywaj\u0105 tu \u017co\u0142nierze armii niemieckiej z\u00a075. Dywizji Rezerwowej oraz\u00a058. Dywizji Piechoty. Liczba oraz nazwiska pochowanych na\u00a0tym etapie rozpoznania nie\u00a0s\u0105 znane. W\u00a0obr\u0119bie kwatery mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c spoczywa\u0107 \u017co\u0142nierze armii rosyjskiej, jednak przypuszczenie to\u00a0wymaga potwierdzenia \u017ar\u00f3d\u0142owego34<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n
Kilka s\u0142\u00f3w wspomnie\u0144 zwi\u0105zanych z tym cmentarzem pozostawi\u0142 r\u00f3wnie\u017c Henryk D\u0105browski. Pisa\u0142 on: <\/span><\/strong>\u201eZa kilka dni ekshumowano gajowego i urz\u0105dzono mu wspania\u0142y pogrzeb. Najecha\u0142o si\u0119 Niemc\u00f3w w r\u00f3\u017cnych strojach i mundurach. Od ko\u015bcio\u0142a do cmentarza wysypano drog\u0119 z ci\u0119tych ga\u0142\u0105zek \u015bwierkowych i pochowano go w rz\u0119dzie \u017co\u0142nierzy niemieckich poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, tu\u017c za bram\u0105 cmentarza po prawej stronie. Przy tej okazji odnowiono mogi\u0142y i czarne jak smo\u0142a krzy\u017ce. Kto\u015b tam powiedzia\u0142, \u017ce pochowany mia\u0142 jeszcze\u00a0 na ko\u015bciach szyi ko\u0142nierz od koszuli z guzikiem<\/span><\/i>\u201d35<\/sup><\/a>. <\/span>Na innym miejscu swych wspomnie\u0144, rodak z D\u0105br\u00f3wki zapisa\u0142: \u201ePrzy kaplicy cmentarnej jest jeszcze gr\u00f3b niemieckiego fetfebla, gdzie na wysoko\u015bci sto\u017ckowej bia\u0142ej tablicy napis niemiecki prosi o modlitw\u0119 za pok\u00f3j jego duszy. Za co to si\u0119 modli\u0107?\u201d<\/span>36<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n
Zachowana kwatera wojenna znajduje si\u0119 we wschodniej cz\u0119\u015bci cmentarza, na prawo tu\u017c za bram\u0105 cmentarn\u0105, jej powierzchnia wynosi ok. 3,5 ara, ze s\u0142abo widocznymi nasypami mogi\u0142 ziemnych w trzech rz\u0119dach. Zachowa\u0142y si\u0119 zarysy 14 mogi\u0142 zbiorowych. W okresie mi\u0119dzywojennym teren kwatery by\u0142 oddzielony drewnianym p\u0142otem od pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci cmentarza. W tym czasie groby by\u0142y oznakowane drewnianymi nagrobkami zwie\u0144czonymi tr\u00f3jk\u0105tnie. Inskrypcje zawiera\u0142y stopnie, imiona i nazwiska oraz daty \u015bmierci. Staraniem ks. Stanis\u0142awa Grosfelda urz\u0105dzono na niej symboliczny gr\u00f3b 37<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n
Zachowane przyk\u0142adowe miejsca spoczynku i ich inskrypcje<\/b><\/span><\/p>\n
Miejsce spoczynki Rozalii Krysiak zm. w 1902 roku jest jednym z najstarszych, a by\u0107 mo\u017ce najstarszy grobem daj\u0105cy si\u0119 zidentyfikowa\u0107 na tej na tej nekropolii. Do\u0142\u0105cza do niego inny gr\u00f3b z 1918 rok z tabliczk\u0105, i\u017c spoczywa w nim Bronis\u0142awa i Walenty Gawrych. Po\u0142\u0105czony on jest z grobem S\u0142awomira Kisiela ze Szkwy. Do tego grona zalicza si\u0119 tak\u017ce miejsce spoczynku Scholastyki M\u00f3wi\u0144skiej – jednej z pierwszych tutejszych nauczycieli. Zmar\u0142a w 1918 roku.<\/span><\/p>\n
Na d\u0105browskiej nekropoli coraz mniej jest grob\u00f3w maj\u0105cych ok. 100 lat. Fakt ten sprawia, i\u017c coraz cz\u0119\u015bciej \u0142\u0105czno\u015b\u0107 mi\u0119dzypokoleniowa kurczy si\u0119, a nasza pami\u0119\u0107 i troska ogranicza si\u0119 jedynie do najbli\u017cszej rodziny. Przodkowie odchodz\u0105 w niepami\u0119\u0107. Tan kamienny nagrobek z 1937 roku stoi tu\u017c obok miejsca spoczynku ks. Zygmunta Gontarza. Umieszczone na nim s\u0142owa\u00a0<\/span>\u201e<\/span><\/i>Prosi o Zdrowa\u015b Maria\u201d<\/span>\u00a0s\u0105 wymowne o zobowi\u0105zuj\u0105ce.<\/span><\/p>\n
Po\u015br\u00f3d pojedynczych, daj\u0105cych si\u0119 odczyta\u0107, napis\u00f3w na starych grobach d\u0105browskiego cmentarza jest taka tabliczka: \u015ap. J\u00f3zef Krysiak \u017cy\u0142 lat 67 zm. 1920. Pok\u00f3j jego duszy. Nagrobek os\u00f3b Marii D\u0105browskiej z D\u0105br\u00f3w i Paw\u0142a Zery z Wachu, jak wynika z tre\u015bci tabliczki jest to darem od syna J\u00f3zefa z Ameryki. Podobnie gr\u00f3b J\u00f3zefy Kurpiewskiej l.57 zm. 1923, to dar od syna Bronis\u0142awa. Do najstarszych grob\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna zidentyfikowa\u0107 nale\u017c\u0105 miejsca spoczynku: Tomasza Zy\u015bka zm. 1911 l.60, J\u00f3zefa M\u0105ki l.63 zm. 1928 r., Ewy Krysiak l. 67 zm. 1929 r., Marianny Zy\u015bk l. ok. 80 zm. 1929 r.<\/span><\/p>\n
Na terenie cmentarza mo\u017cna odnale\u017a\u0107 symboliczne groby. Nale\u017c\u0105 do nich: Konstanty Bulak \u2013 zgin\u0105\u0142 w KL Stutthof, Stefan Mierzejek – zgin\u0105\u0142 w dalekiej Rosji. Oba groby znajduj\u0105 si\u0119 przy tzw. g\u0142\u00f3wnej alejce. Nie spos\u00f3b wymieni\u0107 tu wszystkich z imienia i nazwiska, kt\u00f3rych groby znajduj\u0105 si\u0119 na tutejszej nekropolii. Niekt\u00f3re z nich jednak mocno zapisa\u0142y si\u0119 w lokalnej to\u017csamo\u015bci, w w\u015br\u00f3d nich gr\u00f3b rodziny Podeszw\u00f3w: Eugeniusza, Kazimiery i Zdzis\u0142awy jest miejscem, gdzie jednocze\u015bnie razem spocz\u0119\u0142a ca\u0142a rodzina \u2013 zatruli si\u0119 czadem. Nast\u0119pnie do\u0142\u0105czyli do nich ich syn Eugeniusz z \u017con\u0105 Danut\u0105. D\u0105browska ziemia skrywa tak\u017ce szcz\u0105tki Anatoliusza Dani\u0142owicza \u2013 wieloletniego kierownika miejscowej szko\u0142y i wyj\u0105tkowego dzia\u0142acza spo\u0142ecznego. Tu spoczywa Dorota Bac\u0142awska z G\u0105sk, kt\u00f3rej choroba wywo\u0142a\u0142a po\u015br\u00f3d lokalnej spo\u0142eczno\u015bci wyj\u0105tkowy odzew w postaci zbi\u00f3rki funduszy na jej leczenie. Tragiczna \u015bmier\u0107 m\u0142odego Tomka Szczube\u0142ka ze Szkwy, jest wyrazem mi\u0142osnego b\u00f3lu. Groby Stefana Polewacza \u2013 wieloletniego pracownika Las\u00f3w Pa\u0144stwowych w D\u0105br\u00f3wce i Piotra Jana M\u0105ki \u2013 zas\u0142u\u017conego druha OSP, J\u00f3zefa Bulaka – wieloletniego so\u0142tysa wioski i Mariana Pianki \u2013 radnego RG Lelis, uobecniaj\u0105 sens idei pracy spo\u0142ecznej dla tutejszej spo\u0142eczno\u015bci. D\u0105browska cmentarna ziemia skrywa te\u017c doczesne szcz\u0105tki ludzi, kt\u00f3rzy odesz\u0142y w m\u0142odym wieku, w\u015br\u00f3d nich s\u0105 kilkunastoletni m\u0142odzie\u0144cy Miros\u0142aw Kosek i Wies\u0142aw Waszyk. \u017ba\u0142obne karty d\u0105browskiej ksi\u0119gi wype\u0142niaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c zmarli, kt\u00f3rzy ju\u017c nie maj\u0105 swych bliskich w D\u0105br\u00f3wce i okolicy, a mieszkali tu, nale\u017c\u0105 do nich m.in. Camlet Jakub, Jurga W\u0142adys\u0142aw i Janina, Szczube\u0142ek Feliks, Szab\u0142owski Wincenty i Stanis\u0142awa, Pag\u00f3rek Mieczys\u0142aw i Halina, Zapadka Aleksander, Murach Walenty, Ba\u0142dyga Stanis\u0142aw. Ich nagrobki powoli odchodz\u0105 w zapomnienie. Obecnie daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 trend \u201escalania grob\u00f3w\u201d, czyli dokonywania kilku poch\u00f3wk\u00f3w w jednej mogile.<\/span><\/p>\n
Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce skrywa r\u00f3wnie\u017c doczesne szcz\u0105tki rodak\u00f3w z tutejszej parafii, kt\u00f3rzy sami lub ich rodzina zapragn\u0119\u0142a, aby ich doczesne szcz\u0105tki zosta\u0142y pochowane w rodzinnej ziemi kurpiowskiej. Do tego grona nale\u017c\u0105 m.in.: Tadeusz \u015amiarowski, Agata W\u00f3jcik, Waldemar Dani\u0142owicz, ks. Zygmunt Gontarz, Wies\u0142aw Bulak., \u015amiarowski Edward, Kisiel S\u0142awomir, Marek Kobrzy\u0144ski, Krzysztof Kisiel, Roman Krysiak, Agnieszka Olech, Halina Celina Deptu\u0142a, Kazimierz M\u0105ka, J\u00f3zef M\u0105ka, W\u0142adys\u0142awa M\u0105ka, Stanis\u0142aw \u015amiarowski, Micha\u0142 Tymi\u0144ski. W tej grupie jest tak\u017ce nagrobek ks. Placyda Podg\u00f3rskiego \u2013 powsta\u0144ca styczniowego, duszpasterza w D\u0105browce w latach 1885-1888, kt\u00f3ry ukocha\u0142 ten skrawek ziemi do tego stopnia, i\u017c zapragn\u0105\u0142 w nim by\u0107 pochowany.<\/span><\/p>\n
Inskrypcje nagrobne wiejskiego cmentarza jako no\u015bniki pami\u0119ci o zmar\u0142ych. Jedn\u0105 z dwu podstawowych funkcji, jak\u0105 pe\u0142ni\u0105\u00a0 we wsp\u00f3\u0142czesnej kulturze polskiej i europejskiej cmentarze, jest – opr\u00f3cz funkcji miejsca poch\u00f3wku zmar\u0142ych zachowanie o nich pami\u0119ci. Indywidualnym przejawem tej wsp\u00f3lnotowej pami\u0119ci jest pami\u0119\u0107 o zmar\u0142ym w modlitwie. I ta cecha najg\u0142\u0119biej \u0142\u0105czy wsp\u00f3\u0142czesne cmentarze wiejskie z dawnymi cmentarzami przyko\u015bcielnymi. Na d\u0105browskiej nekropoli mo\u017cna spotka\u0107 m.in. poni\u017csze inskrypcje nagrobne. Obok inskrypcji dane osobowe grobu.<\/span><\/p>\n
Na grobach doros\u0142ych widniej\u0105 m.in. poni\u017csze s\u0142owa::<\/span><\/h4>\n