{"id":46781,"date":"2026-09-28T06:58:37","date_gmt":"2026-09-28T04:58:37","guid":{"rendered":"https:\/\/edabrowka.net\/?p=46781"},"modified":"2026-09-28T07:02:28","modified_gmt":"2026-09-28T05:02:28","slug":"dzieje-gminnej-oswiaty","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edabrowka.net\/?p=46781","title":{"rendered":"Dzieje gminnej o\u015bwiaty"},"content":{"rendered":"

Poni\u017cej fragment opracowania, kt\u00f3re zosta\u0142o przekazane do wszystkich szk\u00f3\u0142 z terenu gminy Lelis i Zak\u0142adu Administracji Szk\u00f3\u0142 i Przedszkoli w Lelisie. Warto pozna\u0107 histori\u0119 lokalnej o\u015bwiaty, zw\u0142aszcza w dobie jej niepewnego jutra. Dzieje poszczeg\u00f3lnych szk\u00f3\u0142 sukcesywnie.<\/p>\n

Krzysztof Bulak<\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Wy\u017csza Szko\u0142a Spo\u0142eczno-Ekonomiczna w Gda\u0144sku<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

ORCID: <\/span><\/span><\/span>https:\/\/orcid.org\/0009-0008-0284-4318<\/span><\/span><\/span><\/a><\/u><\/span><\/p>\n

<\/h4>\n

\u201e<\/span><\/span><\/span><\/em>\u2026<\/i><\/span><\/span><\/span><\/em>Chcia\u0142bym widzie\u0107 Kurpi\u00f3w jako \u015bwiat\u0142ych,<\/i><\/span><\/span><\/span><\/em><\/h4>\n

m\u0105drych i dzielnych obywateli puszczy i Polski,<\/i><\/span><\/span><\/span><\/em><\/h4>\n

godnych spadkobierc\u00f3w \u201epraw bartnich\u201d<\/i><\/span><\/span><\/span><\/em><\/h4>\n

i m\u0119stwa Stacha Konwy\u2026<\/i><\/span><\/span><\/span><\/em>\u201d<\/span><\/span><\/span><\/em><\/h4>\n

Adam Ch\u0119tnik <\/span><\/span><\/span><\/em>(<\/span><\/span><\/span><\/em>1885-1967<\/span><\/span><\/span><\/em>)<\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Zarys dziej\u00f3w edukacji na terenie obecnej gminy Lelis<\/b><\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

do wybuchu II wojny \u015bwiatowej<\/b><\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Wst\u0119p<\/b><\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Praca organiczna i has\u0142o \u201e<\/span><\/span><\/span><\/em>o\u015bwiata ludu, dokona cudu\u201d<\/i><\/span><\/span><\/span><\/em>, symbolizuj\u0105ce g\u0142\u0119bok\u0105 wiar\u0119 w edukacj\u0119 i podnoszenie \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, jako fundament budowy nowoczesnego narodu i walki o niep<\/span><\/span><\/span><\/em>o<\/span><\/span><\/span><\/em>dleg\u0142o\u015b\u0107, realizowa\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na terenie obecnej gminy Lelis. Podobnie, do innych region\u00f3w Polski, dzia\u0142o si\u0119 to zw\u0142aszcza na prze\u0142omie XIX i XX wieku o w okresie mi\u0119dzywojennym. <\/span><\/span><\/span><\/em>Podobnie do innych rejon\u00f3w Polski, wybuch II wojny \u015bwiatowej spowodowa\u0142 zaprzestanie funkcjonowanie szk\u00f3\u0142 na tym obszarze.<\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Obecny teren gminy Lelis obejmuje 23 so\u0142ectwa. Niekt\u00f3re z nich wchodzi\u0142y wcze\u015bniej w sk\u0142ad gminy Dylewo lub Kadzid\u0142o. Jak dotychczas nie dokonano opracowania dziej\u00f3w o\u015bwiaty na jej terenie w uk\u0142adzie miejscowo\u015bci w kt\u00f3rych funkcjonowa\u0142y szko\u0142y. <\/span><\/span><\/span><\/em>Rozproszone informacje utrudniaj\u0105 zobrazowanie ich dziej\u00f3w. <\/span><\/span><\/span><\/em>Niniejsza praca ma na celu zebrania <\/span><\/span><\/span><\/em>w jednym miejscu <\/span><\/span><\/span><\/em>wszelkich dost\u0119pnych informacji o tych plac\u00f3wka<\/span><\/span><\/span><\/em>ch<\/span><\/span><\/span><\/em> o\u015bwiatowych w jednym miejscu. <\/span><\/span><\/span><\/em>Nie pretenduje ona do miana ca\u0142o\u015bciowego opracowania, a jedynie mo\u017ce stanowi\u0107 jego zarys i by\u0107 inspiracj\u0105 dla innych badaczy do g\u0142\u0119bszych bada\u0144. <\/span><\/span><\/span><\/em>Przytoczone opisy szk\u00f3\u0142 staraj\u0105 si\u0119 nie by\u0107 powt\u00f3rzeniem opracowanego ju\u017c wcze\u015bniej <\/span><\/span><\/span><\/em>materia\u0142u, <\/span><\/span><\/span><\/em>zw\u0142aszcza przez dr. Jerzego Kijowskiego.<\/span><\/span><\/span><\/em>. Cennym uzupe\u0142nieniem pracy wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 archiwalne, <\/span><\/span><\/span><\/em>ale pokolorowane <\/span><\/span><\/span><\/em>zdj\u0119cia szk\u00f3\u0142 i ich uczni\u00f3w, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 pozyska\u0107 dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w gminy. <\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Kilka s\u0142\u00f3w o <\/b><\/span><\/span><\/span><\/em>obrazie <\/b><\/span><\/span><\/span><\/em>\u00f3wczesnej o\u015bwiacie gminnej<\/b><\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Na \u0142<\/span><\/span><\/span><\/em>am<\/span><\/span><\/span><\/em>a<\/span><\/span><\/span><\/em>ch gazety \u201e<\/span><\/span><\/span><\/em>Kuryer Codzienny\u201d <\/span><\/span><\/span><\/em>z 1883 roku zachowa\u0142y si\u0119 niezbyt przychylne informacje z \u017cycia mieszka\u0144c\u00f3w gminy Nasadki, kt\u00f3rzy byli przeciwni szerzeniu o\u015bwiaty na terenie gminy. <\/span><\/span><\/span><\/em>W korespondencji z Ostro\u0142\u0119ki zawarto s\u0142owa: <\/span><\/span><\/span><\/em>\u201e<\/span><\/span><\/span><\/em>…<\/span><\/span><\/span><\/em>Szcz\u0119\u015bliwa gmina! jak\u017ce jej zazdroszcz\u0105 inne np. gmina Nasiadki, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy na odbytem niedawno gminnem zebraniu postanowili nawet nie kupowa\u0107 domu na szk\u00f3\u0142k\u0119. <\/i><\/span><\/span><\/span><\/strong>\u015a<\/i><\/span><\/span><\/span><\/strong>wiadomi bli\u017cej miejscowych warunk\u00f3w, w jakich si\u0119 znajduj\u0105 nasze szko\u0142y ludowe, nie dziwimy si\u0119 wcale podobnym uchwa\u0142om. Czego\u017c spodziewa\u0107 si\u0119 od ciemnego ludu, kiedy i inteligencja nasza oboj\u0119tn\u0105 jest dla szk\u00f3\u0142 i m\u0142odego pokolenia, szukaj\u0105cego w niej \u015bwiat\u0142a i wiedzy…\u201d1<\/sup><\/a> .<\/i><\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

Powszechnie m\u00f3wi si\u0119, i\u017c drzewo bez korzeni usycha. Korzeniami bytu cz\u0142owieka jest tak\u017ce wiedza o dziejach jego o\u015bwiaty. O znaczeniu o\u015bwiaty dla ludu i potrzebie znajomo\u015bci jej dziej\u00f3w, J\u00f3zef Paw\u0142owski z gminy Dylewo w 1887 roku tak pisa\u0142 do Gazety \u015awi\u0105tecznej <\/span><\/span><\/span><\/strong>\u201e<\/span><\/span><\/span><\/strong>…Oj! bieda tam, bieda, gdzie szko\u0142y nie ma, bo tam ludzie s\u0105 okryci grub\u0105 ciemnot\u0105, I nie \u0142atwo dadz\u0105 si\u0119 oni nawr\u00f3ci\u0107 do tego, co jest prawdziwie po\u017cyteczne.<\/i><\/span><\/span><\/span><\/strong>\u201d2<\/sup><\/a>.<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

Jak pisa\u0142 <\/span><\/span><\/span><\/strong>ks. J\u00f3zef Jagodzi\u0144<\/span><\/span><\/span><\/strong>s<\/span><\/span><\/span><\/strong>ki w gazecie \u201eGodzina Polski\u201d, <\/span><\/span><\/span><\/strong>Kurpie w 1917 roku baczn\u0105 uwag\u0119 przyk\u0142adali do rozwoju o\u015bwiaty. Kwit\u0142o czytelnictwo o czym \u015bwiadczy \u017cycie parafii Kadzid\u0142o, gdzie pomimo op\u0142aty miesi\u0119cznej w wysoko\u015bci 10 groszy z powodzeniem wypo\u017cycza si\u0119 ksi\u0105\u017cki i gazety. A w ochronkach utworzonych przez Rad\u0119 Opieku\u0144cz\u0105 realizowany jest program nauczania szk\u00f3\u0142 elementarnych3<\/sup><\/a>. <\/span><\/span><\/span><\/strong>Na innym miejscu \u2013 gazeta \u201eG\u0142os Ludu, pleban puszcza\u0144ski ks. Stanis\u0142aw Zybert \u2013 pos\u0142uguj\u0105cy swego czasu w d\u0105browskiej wsp\u00f3lnocie parafialnej, wo\u0142a\u0142 i pisa\u0142: <\/span><\/span><\/span><\/strong>\u201e<\/i><\/span><\/span><\/span><\/strong>Tylko o\u015bwiata ma wp\u0142yn\u0105\u0107 na to, a\u017ceby nasz lud przejrza\u0142 na oczy i umia\u0142 si\u0119 liczy\u0107 z ka\u017cdym z\u0142em\u201d, <\/i><\/span><\/span><\/span><\/em> \u201e<\/i><\/span><\/span><\/span><\/strong>\u015awiat\u0142a mu dajcie, o\u015bwiata mu potrzebna\u201d4<\/sup><\/a><\/i><\/span><\/span><\/span><\/em>.<\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Na progu niepodleg\u0142o\u015bci w\u0142adze sejmiku powiatu ostro\u0142\u0119ckiego w 1919 roku rzuci\u0142y trudne do realizacji has\u0142o \u201ew ka\u017cdej wiosce szko\u0142a\u201d5<\/sup><\/a>.Mimo trudno\u015bci zak\u0142adano szko\u0142y<\/span><\/span><\/span><\/em>. <\/span><\/span><\/span><\/em>Gmina Nasiadki le\u017ca\u0142a w powiecie ostro\u0142\u0119ckim. W jej sk\u0142ad wchodzi\u0142y wioski: Brzoz\u00f3wka, D\u0105br\u00f3wka, Durlasy, D\u0142ugi K\u0105t, Grale, Golanka, Jazgarka, Klimki, Krobia, Kurpiewskie, Lelis, \u0141e<\/span><\/span><\/span><\/em>g<\/span><\/span><\/span><\/em>, Nasiadki, P\u0142oszczyce, Przewrotna G\u00f3ra, Rososz, Rydelki, Siedliska, Skwa, S\u00f3l, Szafarczyska, Tatary, Todzia, Walery.<\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Badacz i znawca tematyki edukacji na Kurpiach – <\/span><\/span><\/span><\/em>Henryk Ma\u0107kowiak <\/span><\/span><\/span><\/em>stwierdza, i\u017c p<\/span><\/span><\/span><\/em>rzed rokiem 1905 na Kurpiach poziom o\u015bwiaty ludowej by\u0142 najni\u017cszy w\u015br\u00f3d\u00a0ludno\u015bci wiejskiej w ca\u0142ej guberni \u0142om\u017cy\u0144skiej. W gminie Nasiadki, maj\u0105cej 23 wioski, przed 1905 rokiem nie by\u0142o \u017cadnej szko\u0142y. Taka sytuacja by\u0142a wyj\u0105tkiem w\u015br\u00f3d wszystkich gmin kurpiowskich. W tym czasie szko\u0142y by\u0142y w du\u017cej mierze utrzymywane ze sk\u0142adek ludno\u015bci6<\/sup><\/a>. <\/span><\/span><\/span><\/h3>\n

W <\/span><\/span><\/span>1892 roku gmina <\/span><\/span><\/span>Nasiadki (dzi\u015b Lelis) <\/span><\/span><\/span>maj\u0105c<\/span><\/span><\/span> 5 863 mieszka\u0144c\u00f3w, <\/span><\/span><\/span>mia\u0142a jedynie 25 uczni\u00f3w w 23 wioskach nale\u017c\u0105cych do gminy, <\/span><\/span><\/span>czyli statystycznie bior\u0105c, jeden ucze\u0144 przypada\u0142 na jedn\u0105 wiosk\u01197<\/sup><\/a>.<\/span><\/span><\/span>Przed 1905 rokiem na terenie gminy Nasiadki funkcjonowa\u0142a jedynie szko\u0142a w Szafarczyskach, a po roku 1914 by\u0142o ich trzy: w Nasiadkach, Szafarczyskach i Obierwi8<\/sup><\/a>. <\/span><\/span><\/span><\/em>Jak podaje Jerzy Kijowski <\/span><\/span><\/span><\/em>w gminie Durlasy w okresie mi\u0119dzywojennym szko\u0142y by\u0142y we wsiach: Szafarczyska, Obierwia, Olszewka, D\u0105br\u00f3wka, \u0141\u0119g Staro\u015bci\u0144ski, Szafarnuia, \u0141odziska, Szkwa, D\u0142ugi K\u0105t, \u0141\u0119g Przedmiejski, P\u0142oszyce i Bia\u0142obie<\/span><\/span><\/span><\/em>l9<\/sup><\/a>. <\/span><\/span><\/span><\/em>Rok 1914 w gminie Nasiadki zapisa\u0142 si\u0119 istnieniem 1 szko\u0142y z 1 nauczycielem10<\/sup><\/a>. Trzy lata p\u00f3\u017aniej w gminie by\u0142o ju\u017c 8 szk\u00f3\u0142 1 \u2013 klasowych z 8 nauczycielami, liczba uczni\u00f3w wynosi\u0142a 364.11<\/sup><\/a><\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Program nauczania szko\u0142y jednoklasowej obejmowa\u0142 religi\u0119, j\u0119zyk rosyjski, j\u0119zyk polski, zapoznanie z miarami, wagami i pieni\u0119dzmi u\u017cywanymi w Kr\u00f3lestwie Polskim i Cesarstwie Rosyjskim. W szkole dwuklasowej dochodzi\u0142y wiadomo\u015bci praktyczne o gospodarstwie wiejskim, rachunkowo\u015bci, rzemio\u015ble i lokalnym przemy\u015ble, w szko\u0142ach \u017ce\u0144skich prace r\u0119czne. Szko\u0142y utrzymywane by\u0142y ze sk\u0142adek miejscowej ludno\u015bci, przy niewielkim, zazwyczaj kilkunastoprocentowym, dofinansowaniu przez skarb pa\u0144stw<\/span><\/span><\/span><\/em>a12<\/sup><\/a>. Czas nauki w szkole uzale\u017cniony by\u0142 od opanowania programu nauczania i trwa\u0142 zazwyczaj do 11 lub 12 roku \u017cycia. Po ka\u017cdym p\u00f3\u0142roczu uczniowie zdawali egzamin przed komisj\u0105 szkoln\u0105.<\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Stan analfabetyzmu na wioskach (osoby powy\u017cej 10 roku \u017cycia) powiatu ostro\u0142\u0119ckiego w 1931 roku przedstawia\u0142 si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: nie umia\u0142o og\u00f3\u0142em pisa\u0107 i czyta\u0107 \u2013 30,5%, m\u0119\u017cczy\u017ani \u2013 23,4%, kobiety \u2013 37,1%13<\/sup><\/a>. W 1936 r. z apelem do duchowie\u0144stwa o pomoc w budowie szk\u00f3\u0142 zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 biskup \u0142om\u017cy\u0144ski Stanis\u0142aw \u0141ukomski i wskazywa\u0142 na potrzeb\u0119 wsparcia nie tylko materialnego lecz r\u00f3wnie\u017c moralnego14<\/sup><\/a>.<\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Warto przywo\u0142a\u0107 tu dane za ks. prof. Witoldem Jemielitym, kt\u00f3ry opieraj\u0105c si\u0119 jedynie na \u017ar\u00f3d\u0142ach r\u0119kopi\u015bmiennych i \u017ar\u00f3d\u0142ach drukowanych. Opieraj\u0105c si\u0119 na archiwach diecezjalnych z \u0141om\u017cy i P\u0142ocka, dokumentach wizyt dzieka\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu ostro\u0142\u0119ckiego oraz zasobach archiw\u00f3w pa\u0144stwowych przytoczy\u0142 poni\u017csze danej o szkolnictwie z terenu gminy Nasiadki15<\/sup><\/a>:<\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Gmina Nasiadki: 1892 – szko\u0142a we wsi Szafarczyska, 1902 – trzeba otworzy\u0107 szko\u0142y we wsi Golanka lub Grale, 1904 – s\u0105 zabiegi o otwarcie szko\u0142y w Golance,\u00a0 do 1914 – szko\u0142a w Nasiadce<\/span><\/span><\/span><\/em><\/p>\n