Gąski – wieś położona na styku województw mazowieckiego i podlaskiego. Rozciąga się nad rzeką Szkwą, wzdłuż drogi biegnącej na skraju lasu od wioski Bienduszka /woj. podlaskie/ do wioski Brzozowa /gm. Kadzidło, woj. mazowieckie/. Jej krajobraz ubogacają rozległe nadrzeczne łąki. Administracyjnie leży w gminie Lelis, pow. ostrołęcki, woj. mazowieckie. W latach 1921–1939 wieś leżała do województwa białostockiego, powiat kolneński (od 1932 w powiecie ostrołęckim), w gminie Gawrychy. W wyniku agresji Niemiec we wrześniu 1939, miejscowość znalazła się pod okupacją niemiecką. Została włączona w skład III Rzeszy. Do 1954 roku wieś należała do giny Gawrychy, powiat Kolno. W latach 1975-1998 wioska należała administracyjnie do województwa ostrołęckiego.
Jak podaje Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880 t.1 pod red. Filipa Sulimierskiego w roku 1800 w Gąskach było:8 bartników posiadających 33 włóki i 29 morgi ziemi; 11 czynszowników; 4 chałupników; 1 szynkarz. Administracyjnie wioska należała do gm. Gawrychy, par. Nowogród, powiat kolneński. Do seminarium w Pułtusku płaciła dziesięcinę w wysokości 1 talara i 83 groszy.
W roku 1892 liczba ludności: Gąsk wynosiła – 239 osób. Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku zamieszkiwało tu 155 osób, 149 było wyznania rzymskokatolickiego a 6 mojżeszowego. Jednocześnie wszyscy mieszkańcy zadeklarowali polską przynależność narodową. Było tu 29 budynków mieszkalnych. Miejscowość należała do parafii rzymskokatolickiej w m. Zbójna. Podlegała pod Sąd Grodzki w Kolnie i Okręgowy w Łomży; właściwy urząd pocztowy mieścił się w m. Zbójna.
Wioska Gąski ma także swoje epizody w powstaniach narodowych. 8 i 9 stycznia 1831 roku wysłano z Łomży do Pułtuska dwa transporty wojska zaciągowego: 120 i 95 osobowy. Z Gąsk zaciągowymi byli: Olbryś Szymon lat 26, syn Wojciecha i Katarzyny, urodzony w Gąskach i Pokornicki Mateusz lat 20, syn Łukasza i Marii, urodzony w Gąskach. Powstanie Styczniowe na swych kartach zapisało, iż w Gąskach miało miejsce powieszenie niejakiego Włodkowskiego. Zarządzenie carskie o karze wobec Lendo Michała nosi datę 10.01.1864 r.
W 1919 do Gąsk docierała kolej wąskotorowa, najprawdopodobniej do tartaku położonego w lesie pomiędzy Gąskami a Laskami.. W roku 1928 w wiosce funkcjonowała garbarnia wełny. W czasie II wojny światowej na terenie wioski prężnie działała Armia Krajowa. Do grona jej członków należeli m.in.: Cekała Stefan – Gąski, Pokornicki Franciszek – Przeczniak, Deptuła Władysław – Gąski, Deptuła Czesław – Gąski, Pokornicki Józef – Przeczniak, Deptuła Józef – Gąski, Deptuła Stanisław – Gąski, Prusiński Konstanty – Gąski, Barszcz Jan – Gąski, Szwarc Henryk – Przeczniak, Kobrzyński Mieczysław – Gąski, Śmiarowski Stanisław – Gąski, Parzych Władysław – Gąski.
W okresie międzywojennym do mieszkańców Gąsk docierała również prasa. Adam Chętnik na łamach Gościa Puszczańskiego w 1921 roku wymienia p. Barszcza do którego wysyła gazetę przez Zbójnę. Ślady działalności koła Stronnictwa Ludowego w wiosce datowane są na rok 1931. W tymże też roku trwała regulacja rzeki Szkwa, a dla jej celów powołano spółkę wodną. Do tej spółki z Gąsk należało 28 gospodarzy i 9 gospodarzy z wioski Przeczniak.
W roku 1946 dowódcy partyzantki Okręgu Ostrołęka często korzystali z kryjówki w okolicach Czarni w leśniczówce Wyk – dziś okolica wsi Gąski, Przeczniak. Ranny kapitan Aleksander Bednarczyk ps. ”Adam” zmarł w drodze do szpitala w Ostrołęce. Zaś kapitan Roman Sadowski na przesłuchaniu w gminie Lelis za przynależność do Ruchu Wolność i Niepodległość (WiN) został skazany na długoletnie więzienie – ks. Józef Wyzner Krótki zarys dziejów wsi i parafii Czarnia /gmina Kadzidło/ i okolicznych miejscowości, Czarnia 2014, s.30.
Po drugiej wojnie światowej wioska Gąski wchłonęła sąsiednią wioskę Przeczniak, która w 1892 liczyła 54 mieszkańców. Z tej wioski pochodził Stanisław Olbryś /1907-1993/ – ostatni kurpiowski lutnik. Był cenionym kurpiowskim lutnikiem ludowym. Jego dzieła /skrzypce, ligawki i basetle/ wysoko oceniano na konkursach i wystawach krajowych. To dzięki niemu została dokonana rekonstrukcja kurpiowskich skrzypiec ludowych. Adam Chętnik zainteresował się młodym utalentowanym chłopcem i zatrudnił go przy pracach powstającego skansenu w Nowogrodzie, gdzie pracował aż do emerytury. Pobyty u rodziny Chętników znacząco wpłynęły na rozwój jego talentu. Po powrocie z Rosji osiadł w Dębnikach koło Nowogrodu i wraz z żoną silnie związał się z kurpiowskim zespołem ludowym założonym przez Adama Chętnika.
Henryk Dąbrowski – rodak z Dąbrówki wspominając pisał ciekawe epizody z życia młodego pokolenia Gąski Dąbrówki: Można było iść ze starszymi kolegami i bratem kąpać się do strugi. Jakaż to była przyjemność na golasa przykrywając dłonią ptaszka pobiegać nad brzegiem, obsypany piaskiem skoczyć do wody . Do strugi przychodzili także dzieci z drugiej strony, z Gąsk. Nie wiem dlaczego nazywaliśmy ich „jonami”. Oni też nie byli nam dłużni. Wymyślali nam od najgorszych. Bardzo popularna była pyskówka zarówno z jednej jak i z drugie strony: gąszczenie lub dąbrowienie dobre ludzie oprawili sukę w budzie, jeszcze jednej nie pożeli, a już za drugą się derli. Po tych słowach najczęściej rozpoczynała się walka jak rzucanie się błotem, kępami, kijami czym się dało. W zależności od przewagi odganialiśmy się nawzajem od rzeki, znów przychodziliśmy i tak wokoło. Zabawy i kłótnie kończyły się szybko”.
Lata 70 XX wieku, to czas kiedy w życiu wioski pojawiło się Koło Związku Młodzieży Wiejskiej. Koła te prowadziły życie kulturalne na wsi. To z ich inicjatywy powstawały Kluby Młodego Rolnika, organizowano występy teatralne, imprezy sportowe, upowszechniano prasę, konkursy, brano udział w Korespondencyjnym Technikum Ogrodniczym w Lubiejewie.
Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii p.w. św. Anny w Dąbrówce. Gąski pierwotnie należały do parafii Nowogród, następnie były w parafii Zbójna, by ostatecznie w roku 1947 znaleźć się w obrębie dąbrowskiej parafii. Z tej wioski posługę kościelnego w parafii pełnili: Czesław Bacławski i Czesław Suchecki. W aktach metrykalnych ostrołęckiej parafii z lat 1753-1770 znajdują się dwa nazwiska dzieci z Gąsk, które zostały ochrzczone w Ostrołęce, chociaż wówczas wioska należała do parafii Nowogród, są to: Magdalena Parzych i Mateusz Deptuła. Mieszkańcy miejscowości opiekują się jedną z kapliczek znajdujących się na terenie przykościelnym, a jest nią figura NMP z 1904 roku.
Do dzisiaj w Gąskach kultywuje się kurpiowski obrzęd bożego obiadu. Przez wiele lat przewodniczył mu mieszkaniec wioski Czesław Bacławski – znany i zasłużony śpiewak pieśni religijnych i pogrzebowych. 29 marca 2025 roku obrzęd ten też miał miejsce w świetlicy wiejskiej /dawnej szkole/. W tej miejscowości znajduje się kurpiowski krzyż ludowy datowany na rok 1906 położony przy drodze do posesji rodziny Myszków. Ten materialny ślad bytności człowieka na tym terenie usytuowany jest pod wysokim rozłożystym dębem. Na kamiennym postumencie wyryty jest napis: „FUNDATOR MACIEJ MYSZKA Z GĄSK 1806 R.”
Przez lata jednym ze źródeł utrzymania mieszkańców była produkcja mleka, które dostarczano codziennie rano do zlewni mleka w Dąbrówce. Zadanie tzw wozaka wypełniał długo Zygmunt Niedżwiecki, który wozem zaprzęgniętym w konia, zbierał banki z mlekiem i dostarczał je do zlewni. Każdy dostawca mleka miał swój nr identyfikacyjny wymalowany na konwiach. Po ich opróżnieniu, banki wracały do gospodarzy. Obecnie mleko odbiera się bezpośrednio z posesji.
Według spisu z 2021 roku ludność we wsi to 179 osób. 76 gospodarstw domowych liczyła wioska w 2002 roku Wśród nich dominowały gospodarstwa zamieszkałe przez jedną osobę – takich gospodarstw były 33. We wsi Gąski w roku 2023 w rejestrze REGON zarejestrowanych było 7 podmiotów gospodarki narodowej, z czego 6 stanowiły osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. Przez Wieś Gąski nie przechodzi żadna droga publiczna zaliczana do kategorii wojewódzkiej lub wyższej.
Gąski mogą poszczycić się ważnymi społecznie osobami. Wśród nich jest Bacławski Bronisław ur. 1932 roku w rodzinie chłopskiej w Gąskach. Magister pedagogiki szkolnej. Nauczyciel. Pracownik Kuratorium Oświaty w Ostrołęce Działacz społeczny, związkowy i polityczny. Autor kilku artykułów prasowych o współpracy wojska ze szkołą. Odznaczony wieloma odznaczeniami państwowymi, związkowymi i społecznymi. Dołącza do niego Zyśk Zofia /30.03.1934 – 18.03.1995/ urodzona w Gąskach, z domu Bacławska. Na przełomie lat 50-60 ubiegłego wieku uczyła matematyki w dąbrowskiej szkole. Natomiast Śmiarowski Edward l.75, zm. 28.08.2017/, był organistą na Mazurach. Spoczywa na cmentarzu w Dąbrówce. Prusińska Jadwiga – to wieloletnia nauczycielka w byłej miejscowej szkole.
Jak dotychczas miejscowość nie doczekała się wielu dóbr cywilizacyjnych w tym wodociągu, gazociągu, kanalizacji czy całościowego oświetlenia ulicznego. 13.01.2019 roku w Gąskach w budynku po byłej szkole i nauczycielskim mieszkaniu, otwarto świetlicę wiejską. Mieszkańcy włożyli ogromny wkład w jej powstanie i urządzenie. W wiosce prężnie też działa KGW „Gąszczanki”, powstałe we wrześniu 2020 roku. Członkinie koła wydatnie organizują życie kulturalne miejscowej wspólnoty. Wioska potrzebuje sklepu spożywczego lub wielobranżowego. W przeszłości, z przerwami w miejscowości funkcjonował sklep spożywczy. Z uwagi na swe orbitalne położenie od miejscowości gminnej, możliwości rozwojowe wioski wydają się był ograniczone. Jak wspomniano wyżej, mieszkańcy utrzymują się z pracy na roli i innych zajęć zarobkowych.
Barszcz Jan, Deptuła Czesław, Olbryś Aleksander, Gawrych Czesław, Milewski Stanisław, Kobrzyński Stanisław to przykładowe osoby, które pełniły samorządowe funkcje radnych. Od 2019 roku funkcje sołtysa pełni Sylwia Kaczyńska. W obecnej skład rady sołeckiej przedstawia się następująco: Dorota Parzych Sebastian Myszka Grzegorz Bałdyga. Wcześniej sołtysami byli m.in. Zofia Deptuła/skład rady sołeckiej: Pokornicka Janina, Olbryś Mirosław, Bazydło Mieczysław, Czesław Suchecki, Olbryś Aleksander, Roch Myszka.
Słowa podziękowania dla Sylwii Kaczyńskiej – Sołtys Gąsk za pomoc w opracowaniu tekstu. Dziękuję!
Opracował: Krzysztof Bulak
Foto: www.lelis.pl, zbiory własne, Sołectwo Gąski
