Szkwa, niewielka, malownicza miejscowość położona nad rzeką Szkwą, blisko jej ujścia do Narwi. Administracyjnie miejscowość leży w gminie Lelis, powiecie ostrołęckim, województwie mazowieckim. SEQUA, SOQUA to zniekształcone nazwy tej miejscowości. Wiele wskazuje na to, iż nazwa wywodzi się od Jaćwingów – ludu zachodniobałtyckiego, blisko spokrewnionego z Prusami i Litwinami, zamieszkującego te tereny do późnego średniowiecza. Istniał tu ważny bród przez rzekę. Szkwa jako osada należy do najstarszych miejscowości w Zagajnicy Kurpiowskiej.
Według źródeł historycznych, to właśnie w Szkwie, w XV w istniał jeden z trzech na Kurpiach (obok Serafina i Rososzy) dwór myśliwski Książąt Mazowieckich. Pierwsze pisane wzmianki o owym dworze książęcym datowane są na 22 września 1445 r. To tu odbywały się liczne łowy książęce, a mieszkańcy Szkwy pełnili funkcję służebną przy tymże dworze. Przebywali tu m.in. książę Bolesław IV – (22 września 1445,13 września 1446r), książę Konrad III Rudy– wielokrotnie w 1500 r, księżna Anna, regentka Mazowsza wraz z synami – (1514 r, 14 grudnia 1524r) czy książę Janusz III (20 -30 sierpnia 1500 r, 12 września 1525 r). Opis lustracji dóbr królewskich z 1565 r przedstawia dwór w Szkwie jako rozbudowaną i ufortyfikowaną rezydencję. Była to swoista, ówczesna “dacza” dla książąt mazowieckich.
Lustracja starostwa ostrołęckiego z 1789 r donosi, iż miejscowość ta posiadała 23 domostwa, czynszu płacono – 665 zł rocznie, a propinacji – 150 zł. Wieś Szkwa, położona na 935 morgach w 1827 r posiadała 32 gospodarstwa i 190 mieszkańców. W roku 1828 zamieszkiwało ją 31 gospodarzy oraz 3 luźników . W 1906 roku gospodarstw było już 55, natomiast mieszkańców 305. Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 r Szkwę zamieszkiwało 280 osób w 53 domostwach. Miejscowość ta wówczas podlegała pod Sąd Grodzki w Ostrołęce oraz Okręgowy Sąd w Łomży. W latach 1921 –1939 Szkwa leżała w województwie białostockim, powiecie ostrołęckim i gminie Nasiadki (od 1931 r w gminie Durlasy). W wyniku agresji niemieckiej we wrześniu 1939 r Szkwa znalazła się pod okupacją niemiecką i aż do wyzwolenia w 1945 r, włączona była w skład Prus Wschodnich III Rzeszy.
W aktach archiwalnych w Mławie znajduje się m.in. wykaz rekrutów z powiatu ostrołęckiego, którzy nie stawili się w 1895 r do poboru w wojsku carskim. Na tejże liście widnieje nazwisko jednego z mieszkańców Szkwy. Był to Adam Bacławski, syn Rocha. Wyżej wymieniony dokument może być niezwykle pomocny w poszukiwaniach genealogicznych. A biorąc pod uwagę, iż z tego okresu nie zachowały się żadne akta metrykalne, to warto szukać na wszelkie sposoby jakiegokolwiek śladu naszych przodków. W 1924 r w Szkwie istniał sklep kolonialno-spożywczy prowadzony przez Annę Gorczyca. Działalność owa wpisana była do Rejestru Handlowego pod nr. 1978. Inne źródła donoszą, iż w 1933 r 26 letni mieszkaniec Szkwy – Józef K. działając w obronie własnej, wystrzałem z karabinu zabił 21- letniego Aleksandra Ł, mieszkańca pobliskiej miejscowości Łęg Starościński. Aleksander Ł. wraz ze swoim ojcem i bratem, uzbrojeni w siekiery, szpadle i kije, napadli na w/w mieszkańca Szkwy. Józef K. oddał strzał ostrzegawczy, na który agresorzy nie zareagowali. Następny strzał okazał się śmiertelny. Józef K. miał dobrą opinię wśród mieszkańców. Po niefortunnym zdarzeniu dobrowolnie oddał się w ręce policji. W czasie II wojny światowej na zlecenie gestapo z Ciechanowa dnia 20 października 1943 został powieszony Franciszek Klimek, mieszkaniec Szkwy, urodzony 24 marca 1900 r w Dzbeninie. Szkwa, to niegdyś jedna z większych i znaczących wiosek w okolicy, a obecnie to najmniejsza wioska gminy Lelis.
Według stanu na 31 grudnia 2019 r zameldowanych było w niej 95 osób /44 kobiety i 51 mężczyzn/, jednak faktycznie mieszkających tam osób było znacznie mniej. W 2002 roku we wsi Szkwa było 29 gospodarstw domowych, wśród których dominowały gospodarstwa zamieszkiwane jedynie przez dwie osoby, i takich gospodarstw było 11. W 2021 r liczba ludności w Szkwie wynosiła 82 osoby. Znaczący odpływ mieszkańców z tej miejscowości, jak i zapewne z wielu innych kurpiowskich wsi, nastąpił po drugiej wojnie światowej. Wiele rodzin opuściło swe małe, nieprzynoszące zysku, kilkuhektarowe gospodarstwa w poszukiwaniu lepszego życia, przenosząc się do większych miast, gdzie zaczął rozwijać się przemysł i potrzebowano rąk do pracy, bądź osiedlając się na tzw. “ziemiach odzyskanych” opuszczonych po wojnie przez ludność Niemiecką. Z czasem ta malowniczo położona wieś z typowo rolniczej, stała się miejscowością bardziej letniskową. Magicznym miejscem w wiosce jest Gospodarstwo Agroturystyczne “Przystań Zdrowia” będące własnością Stanisława Polewacza. To doskonałe miejsce na udany i niezapomniany pobyt na polskiej wsi. Warto tu zajrzeć by poznać uroki tego wyjątkowego zakątka.
Ciekawostką jest fakt, iż na wysokości owego gospodarstwa agroturystycznego, na rzece Szkwa przed wojną był młyn wodny, należący do urodzonego w 1903 r w Stanisławowie Leonarda Wojtkiewicza, bogatego Niemca, który to po wojnie prawdopodobnie osiedlił się w Elblągu. Obok młyna była tam także zapora i most. W centralnym miejscu w Szkwie, tuż przy tzw. “wygonie”, przy okazałym dębie stoi piękny, wysoki, kuty, metalowy krzyż – niemy świadek minionych czasów, przykład unikatowego, kurpiowskiego kowalstwa osadzony na kamiennym postumencie, na którym widnieje data 1903 . Nieopodal wspomnianego krzyża zachował cmentarz z okresu Wielkiej Wojny. Powstał on w 1915 r, spoczywają na mim żołnierze niemieccy, polegli w czasie I wojny 3 światowej. Jest on ogrodzony, z ustawionym pośrodku metalowym krzyżem oraz opatrzony pamiątkową tablicą.
W wiosce nie brakowało i nie brakuje osób zaangażowanych w życie społeczne. Tu się urodził 07 października 1900 r. i tu mieszkał wieloletni wójt obecnej gminy Lelis – Franciszek Kraska, z zawodu rolnik, posiadający 5 klas szkoły powszechnej, wybrany na to stanowisko 05 września 1945 r. Członek Polskiego Stronnictwa Ludowego, a w 1958 r – Członek Gromadzkiej Rady Narodowej w Dąbrówce. Należy tu również wspomnieć innego mieszkańca wioski – Józefa Bacławskiego, żołnierza AK, dowódcę “szkwieńskiej” partyzantki. Zarówno Franciszek Kraska, jak i Józef Bacławski w 1948 r pełnili funkcje ławników w Sadzie Okręgowym w Łomży. Także ze Szkwy pochodzi wieloletni wójt gminy Czarnia k. Myszyńca – Czesław Jurga, ur, w 1950 r, s. Władysława i Janiny z d. Sobotka. Swoje korzenie w tej wiosce ma także Eugeniusz Antośkiewicz, s. Szczepana i Józefy z d. Korzenieckiej, ur. 12 czerwca 1934 r w Szkwie, nauczyciel, w latach 1953- 1985 kierownik Szkoły Podstawowej w Długim Kącie, wieloletni radny GRN w Lelisie, organizator gminnego życia społecznego, kulturalnego i oświatowego. Odznaczony wieloma medalami państwowymi oraz związkowymi.
Pośród artystów ludowych mieszkających w Szkwie należy zauważyć wycinankarkę Mariannę Polewacz z d. Prusaczyk, c. Józefa i Marianny z Gutów, ur. w Tatarach 07 kwietnia 1932 r. W początkach XX wieku w Szkwie funkcjonowała Szkoła Podstawowa działająca w prywatnym, wynajętym budynku. (stan z dn. 1 grudnia 1925 r – szkoła składała się z 1 izby lekcyjnej o pow. 27,5 m.kw, działka szkolna 0,8 ha. W szkole pracował 1 nauczyciel 34 godz. tygodniowo, liczba uczniów- 61). W 1932 r nauczycielem w tejże szkole był Bronisław Kułakowski, należący do Związku Rezerwistów Gminy Durlasy.
Dzieje szkolnictwa w wiosce sięgają roku 1922, wówczas była to 1 klasa z 45 uczniami. W roku 1923 uczniów było 61. Dane w latach następnych przedstawiały się następująco: 1924-63, 1925-61 i 1930 -91 uczniów. W 1937 roku Adam Chętnik pisał:(…) w parafii jest szkół powszechnych 3; 2 dwuklasowe w Szkwie i Dąbrówce i jednoklasowa w Płoszycach. Szkoły są w budynkach wynajętych. Szkoła Podstawowa w Szkwie istniała do 1973 r. Po śmierci ostatniego nauczyciela pracującego w tej placówce – Jana Godziny, szkołę zamknięto, a dzieci ze Szkwy dalszą naukę kontynuowały w Szkole Podstawowej w Dąbrówce, gdzie przez pewien okres czasu były dowożone wozem konnym obitym swoistym zadaszeniem z plandeki na wzór wozu cygańskiego, chroniącym przed zimnem czy deszczem. W 2019 roku budynek, w którym mieściła się szkoła czynem społecznym został rozebrany, a na działce, na której się znajdował, staraniem obecnej Pani sołtys i dzięki zaangażowaniu mieszkańców, utworzono plac wiejski z altaną, placem zabaw oraz pomieszczeniem gospodarczym. Podczas rozbiórki dawnej szkoły znaleziono karty egzaminu z matematyki napisanego w tejże szkole przez jedną z uczennic, z 1955 r. Pod koniec XX wieku teren nad rzeką Szkwą tzw. Polanka był znanym miejscem harcerskich biwaków i obozów.
Przez wiele lat wyprodukowane przez miejscowych rolników mleko dostarczane było do zlewni w Dąbrówce, a funkcję tzw. Wozaków pełniła rodzina Denkiewiczów. Ciekawostką jest, iż w 1957 r kajakiem do tej niewielkiej miejscowości dopłynął ks. Karol Wojtyła, późniejszy Papież Jan Paweł II. O wydarzeniu tym donosi Ośrodek Dokumentacji i Studium Pontyfikatu Jana Pawła II w Rzymie oraz wspominał o tym mieszkaniec Szkwy – Franciszek Kraska. Stosowna wzmianka wskazująca na ten fakt znajduje się w książce “Zapis drogi. Wspomnienie o nieznanym duszpasterstwie Karola Wojtyły”, jak również w innym opracowaniu : “Wieś i Parafia Dąbrówka. Nasze dziedzictwo…” autorstwa Krzysztofa Bulaka. Na przestrzeni lat funkcje samorządowe pełnili następujący mieszkańcy tejże wsi: Franciszek Kraska, Józef Nalewajk, Wacław Sul, Józef Kubeł, Antoni Kisiel.
Jak ustalił Tomasz Mrozek z Ostrołęki, dawniej sołtysami Szkwy byli: Paweł Żebrowski, Jakub Gontarz, Jan Surowik oraz Franciszek Bacławski, a w ostatnich latach: Józef Mrozek, Antoni Kisiel i Zygmunt Puławski. Od 2019 roku funkcję tę pełni Anna Lenkowska.
Pierwotnie wieś Szkwa należała do parafii Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny w Ostrołęce, jednakże w 1894 r została przydzielona do nowopowstałej parafii pod wezwaniem Św. Anny w Dąbrówce. Mieszkańcy wioski opiekują się stajenką Narodzenia Pańskiego usytuowaną przy Dąbrowskiej Świątyni, na Placu św. Jana Pawła II. Tradycyjnie, co roku, w Wielką Sobotę w wiosce odbywa się poświęcenie pokarmów, a nieco później – poświęcenie pól.
W Szkwie kultywowany jest jeszcze (zanikający już niestety), zwyczaj śpiewu pieśni pogrzebowych w wykonaniu Antoniego i Barbary Kisielów. W lesie pomiędzy Kurpiewskimi, a Szkwą znajduje się kapliczka leśna, która w ostatnim czasie, staraniem wielu dobrych ludzi, została odnowiona. Obecnie w Szkwie działa zarejestrowane 19 sierpnia 1921 r KGW “Szkwianki”. Koło to liczy 13 członków, a kultywując kurpiowskie tradycje, jednoczy ludzi oraz pozytywnie odpowiada na potrzeby miejscowej społeczności.
Słowa podziękowania dla Sołtys Szkwy Anny Lenkowskiej za pomoc w opracowaniu tekstu.
Tekst opracowali:
Agnieszka Brzóska z domu Kisiel /Stanisławowo/ i Krzysztof Bulak /Dąbrówka/.
—————————————————————————————————-
Fot: www.lelis.pl, zbiory własne i Stanisława Polewacza ze Szkwy
