Społeczna rola proboszcza w parafii wynika z jego duszpasterskiego posłannictwa jako „apostoła Chrystusa”. Swe powołanie wykonuje w imieniu Kościoła powszechnego, wpisane w oczekiwania parafian – kościoła partykularnego. Urząd proboszcza nie jest więc nagrodą za spełnione już zasługi. Pełnienie tej roli należy rozpatrywać z wielu stron: z punktu widzenia prawa kanonicznego, socjologii czy autorytetu proboszcza.
Nie sposób w kilku zdaniach omówić całościowo przedmiotową kwestię, ale warto zwrócić uwagę na kilka hasłowych punktów.
Prawo kanoniczne mówi: „Proboszcz jest własnym pasterzem zleconej sobie parafii, podejmującym pasterską troskę o powierzoną mu wspólnotę pod władzą biskupa diecezjalnego. Powołany jest do uczestnictwa w posłudze Chrystusa, ażeby dla tejże wspólnoty wykonywał zadania nauczania, uświęcania i kierowania, przy współpracy także innych prezbiterów i diakonów oraz niosących pomoc wiernych świeckich, zgodnie z przepisami prawa” /Kan. 519/
Wierni widzą w proboszczu najbliższego współpracownika biskupa i sami w osobie proboszcza czują się związani z biskupem i diecezją.
Proboszcz jest przede wszystkim kapłanem-ofiarnikiem, składającym w imieniu parafian, przy ich współudziale i w ich intencji, ofiarę mszy św.
Proboszcz jest nauczycielem wiary. Nie występuje on na mocy własnego autorytetu, lecz na mocy zwierzchności biskupa diecezjalnego, a pośrednio całego Kościoła. Nie głosi własnej nauki, ale naukę Kościoła.
Proboszcz jest także stróżem moralności, wychowawcą swych parafian. Jest on nie tylko nauczycielem, ale przede wszystkim wychowawcą wszystkich parafian. Postawienie granicy pomiędzy oddziaływaniem „osobistym” a „oficjalnym” jest w tej subtelnej dziedzinie niemożliwe. Proboszcz działa w tym względzie na podstawie osobistego przykładu oraz oficjalnego charyzmatu.
Jeżeli chodzi o rozporządzanie materialnymi środkami i dobrami kościelnymi Jan Paweł II radzi, aby nimi zarządzać „według norm przepisów kościelnych, z pomocą doświadczonych ludzi świeckich, o ile to jest możliwe” (DK l7). Należy te dobra wykorzystywać wyłącznie „do godnego sprawowania kultu Bożego, do zapewnienia odpowiedniego utrzymania duchowieństwu, jak również do wykonywania dzieł świętego apostolstwa czy miłości, zwłaszcza wobec potrzebujących” (DK l7).
Proboszcz wypełniając obowiązek angażowania się w życie społeczne, powinien popierać oświatę. Istnieje bowiem ścisłe powiązanie oświaty ogólnej z oświatą religijną. Oświata ogólna warunkuje rozwój oświaty religijnej. Kapłani winni starać się tworzyć laikat /ruchy, stowarzyszenia religijne, organizacje kościelne/ prawdziwie światły i gorliwy, zdolny do podjęcia z wielką gorliwością odpowiedzialności w Kościele i świecie. Świeccy są zaczynem uspołeczniania wiary.
Proboszcz wobec konieczności zaangażowania politycznego Katechizm Kościoła katolickiego /2442/: „Nie należy do pasterzy Kościoła bezpośrednie zaangażowanie się w działalność polityczną oraz w organizowanie społeczeństwa. To zadanie wiąże się z powołaniem wiernych świeckich, którzy działają z własnej inicjatywy wraz ze swymi współobywatelami”
Proboszcz człowiekiem dialogu Kapłan powinien być więc otwarty na dialog z braćmi należącymi do innych Kościołów i wyznań chrześcijańskich, także z wyznawcami innych religii, z ludźmi dobrej woli, a przede wszystkim z ubogimi i najsłabszymi. Prezbiter powinien w swojej posłudze pasterskiej pozostawać otwarty na wszystkie problemy Kościoła powszechnego.
Mówiąc o autorytecie proboszcza w parafii, nie należy mieszać tego pojęcia z tanią popularnością. Autorytet proboszcza opiera się na autorytecie władzy otrzymanej od Kościoła: święceń i jurysdykcji. Ponadto reprezentuje on autorytet społeczny. Wierni często widzą w proboszczu swego przywódcę religijnego, niekiedy także społecznego. Ważny jest tu osobisty autorytet proboszcza. Podstawą do tego powinna być jego osobista świętość, rozległa wiedza i doświadczenie, bezinteresowność, obiektywizm w ocenie faktów, a także ludzka dobroć i życzliwość. Winien cechować go duch uniwersalizmu i tolerancji, ekumeniczna postawa oraz głęboki humanizm, wyrażający się w życzliwym traktowaniu każdego człowieka.
Tekst na podstawie pracy ks. Tadeusza Borutki „Społeczna rola proboszcza w parafii”. Ks. prof. dr hab. TADEUSZ BORUTKA – dyrektor Instytutu Teologicznego im. św.Jana Kantego w Bielsku-Białej, kierownik Katedry Socjologii Religii na Wydziale Teologicznym PAT w Krakowie oraz wykładowca etyki na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach
