„Mądrości mojej babki z kuchennej makatki”

Początki makatek sięgają pierwszej połowy XIX wieku i wywodzą się z terenów dzisiejszych Niemiec i Holandii. Początkowo ozdabiano nimi przede wszystkim domy mieszczańskie, potem robotnicze, a dopiero z czasem trafiły pod wiejskie strzechy. Zbliżając ich mieszkańców do pożądanych wzorców miejskich.

Makatka to rodzaj haftowanego obrazu na tkaninie samodziałowej, płótnie czy surówce, powstałego z połączenia schematycznego, symbolicznego rysunku i słowa pisanego. Pełniła przede wszystkim rolę dekoracyjną, ale także pouczającą, moralizatorską i dydaktyczną. Miała podkreślać czystość i poczucie piękna gospodyni, zdobić ale także i nauczać. Spełniała rolę obrazkowej encyklopedii, mówiącej o wartościach uważanych za najważniejsze w życiu kobiet i ich rodzin. Przedstawiała uproszczone postacie ludzi, zwierząt, ptaków, kwiatów i różnorodnych owoców oraz martwe natury. Obrazowała gospodynie domowe przy kuchni, wyidealizowane scenki rodzajowe z codziennego życia, zabawy dzieci i zwierząt, sielskie krajobrazy. Ideą przewodnią tych przedstawień było wskazanie wzorców do naśladowania dotyczących zarówno codziennego postępowania, jak i współżycia w rodzinie – tak by w domu panował ład i spokój. Napisy lub drobne elementy motywu wyszywano na nich ściegiem atłaskowym płaskim,

Makatki były elementem dekoracyjnym zazwyczaj wnętrza kuchennego. Umieszczano je nad stołem, obok pieca kuchennego, przy szafkach lub półkach na naczynia, czy też przy drzwiach wejściowych. Przykładowe napisy brzmiały:

• ”Gdzie kucharek sześć, tam nie ma co jeść”
• „Nie mów nikomu, co się dzieje w domu”
• „Gość w dom, Bóg w dom”
• „Dzień Dobry”
• „Szczęść Boże”
• „Dobra żona tym się chlubi, że gotuje co mąż lubi:
• „Gdy żona jest wesoła jak gotuje, to mężowi dobrze obiad smakuje”
• „Dobra żona męża korona”
• „Nie trap się dziewczyno przez niego, znajdź sobie chłopca”
• „Nie wierz nigdy mężczyźnie”
• „Ja nie kocham chłopców żadnych, ani brzydkich ani ładnych”.

Ważną rolę spełniały w kącikach czystości, podkreślając potrzebę zachowania porządku. Pouczały:

• „Myj się zimną wodą, będziesz piękną i młodą”
• „Świeża woda, zdrowia doda”
• „Woda i mydło najlepsze bielidło”

W miejscach związanych z higieną zawieszano także innym rodzaj makatek – ręczniki ozdobne. Ręcznik taki pełnił funkcję dekoracyjną, przysłaniając użytkową. Hafty na nim rozłożone były dwustronnie na obu węższych bokach, dlatego też stawały się widoczne jednocześnie dopiero po złożeniu ręcznika i zawieszeniu go na poziomym drążku specjalnie do tego celu przeznaczonej półeczki.

Kto z nas pamięta je w naszych rodzinnych domach? Jeśli znajdziemy je przypadkiem w naszej szafie, to przekażmy je p. Mariannie i Waldemarowi Pędzich z Szafarczysk, jako eksponat do chaty kurpiowskiej.