Koncepcje społecznego udziału w zarządzaniu gminą odnajdujemy w przepisach Księstwa Warszawskiego. W dekrecie o tymczasowej organizacji gmin w Księstwie Warszawskim przewidywano powoływanie rad miejskich i wiejskich pochodzących z mianowania przez prefekta powiatu. Zapisy ukazu carskiego z 1859 stanowią w tym zakresie przełom w postaci zapisów o radach gminnych i wyborach sołtysów wioskowych.
W Królestwie podjęto pierwszą próbę zainicjowania udziału w życiu gminy czynnika społecznego. W art. 10 stwierdzono „Wójtom Gmin dodane będą Rady Gminne, złożone z mieszkańców, wybranych przez ogół gminy; obowiązkiem ich będzie nieść wójtowi pomoc i radę przy obmyślaniu środków zaspokajania potrzeb miejscowych, do gminy odnoszących się”.
Radom poświęcono w ukazie tylko tyle miejsca. Z zapisu wynika, że rady gminne mogły mieć jedynie funkcje doradcze i pomocnicze, mogły przedstawiać inicjatywy społeczne. Nie posiadały jednak żadnych kompetencji uchwałodawczych, nie brały udziału w realizacji zadań administracji gminnej. Wójt mógł, ale nie musiał przychylać się do rad i ofert pomocy ze strony rady. Nie przewidziano również dla rad żadnych kompetencji kontrolnych wobec wójta.
Rozwiązania te, z pewnymi drobnymi modyfikacjami funkcjonowały przez cały okres zaborów. Są to niejako pierwsze rozwiązania samorządowe.
