Dzieje gminnej oświaty

Poniżej fragment opracowania, które zostało przekazane do wszystkich szkół z terenu gminy Lelis i Zakładu Administracji Szkół i Przedszkoli w Lelisie. Warto poznać historię lokalnej oświaty, zwłaszcza w dobie jej niepewnego jutra. Dzieje poszczególnych szkół sukcesywnie.

Krzysztof Bulak

Wyższa Szkoła Społeczno-Ekonomiczna w Gdańsku

ORCID: https://orcid.org/0009-0008-0284-4318

„…Chciałbym widzieć Kurpiów jako światłych,

mądrych i dzielnych obywateli puszczy i Polski,

godnych spadkobierców „praw bartnich”

i męstwa Stacha Konwy…”

Adam Chętnik (1885-1967)

Zarys dziejów edukacji na terenie obecnej gminy Lelis

do wybuchu II wojny światowej

Wstęp

Praca organiczna i hasło „oświata ludu, dokona cudu”, symbolizujące głęboką wiarę w edukację i podnoszenie świadomości społecznej, jako fundament budowy nowoczesnego narodu i walki o niepodległość, realizowało się również na terenie obecnej gminy Lelis. Podobnie, do innych regionów Polski, działo się to zwłaszcza na przełomie XIX i XX wieku o w okresie międzywojennym. Podobnie do innych rejonów Polski, wybuch II wojny światowej spowodował zaprzestanie funkcjonowanie szkół na tym obszarze.

Obecny teren gminy Lelis obejmuje 23 sołectwa. Niektóre z nich wchodziły wcześniej w skład gminy Dylewo lub Kadzidło. Jak dotychczas nie dokonano opracowania dziejów oświaty na jej terenie w układzie miejscowości w których funkcjonowały szkoły. Rozproszone informacje utrudniają zobrazowanie ich dziejów. Niniejsza praca ma na celu zebrania w jednym miejscu wszelkich dostępnych informacji o tych placówkach oświatowych w jednym miejscu. Nie pretenduje ona do miana całościowego opracowania, a jedynie może stanowić jego zarys i być inspiracją dla innych badaczy do głębszych badań. Przytoczone opisy szkół starają się nie być powtórzeniem opracowanego już wcześniej materiału, zwłaszcza przez dr. Jerzego Kijowskiego.. Cennym uzupełnieniem pracy wydają się być archiwalne, ale pokolorowane zdjęcia szkół i ich uczniów, które udało się pozyskać dzięki uprzejmości mieszkańców gminy.

Kilka słów o obrazie ówczesnej oświacie gminnej

Na łamach gazety „Kuryer Codzienny” z 1883 roku zachowały się niezbyt przychylne informacje z życia mieszkańców gminy Nasadki, którzy byli przeciwni szerzeniu oświaty na terenie gminy. W korespondencji z Ostrołęki zawarto słowa: „…Szczęśliwa gmina! jakże jej zazdroszczą inne np. gmina Nasiadki, której mieszkańcy na odbytem niedawno gminnem zebraniu postanowili nawet nie kupować domu na szkółkę. Świadomi bliżej miejscowych warunków, w jakich się znajdują nasze szkoły ludowe, nie dziwimy się wcale podobnym uchwałom. Czegoż spodziewać się od ciemnego ludu, kiedy i inteligencja nasza obojętną jest dla szkół i młodego pokolenia, szukającego w niej światła i wiedzy…”¹ .

Powszechnie mówi się, iż drzewo bez korzeni usycha. Korzeniami bytu człowieka jest także wiedza o dziejach jego oświaty. O znaczeniu oświaty dla ludu i potrzebie znajomości jej dziejów, Józef Pawłowski z gminy Dylewo w 1887 roku tak pisał do Gazety Świątecznej „…Oj! bieda tam, bieda, gdzie szkoły nie ma, bo tam ludzie są okryci grubą ciemnotą, I nie łatwo dadzą się oni nawrócić do tego, co jest prawdziwie pożyteczne.”².

Jak pisał ks. Józef Jagodziński w gazecie „Godzina Polski”, Kurpie w 1917 roku baczną uwagę przykładali do rozwoju oświaty. Kwitło czytelnictwo o czym świadczy życie parafii Kadzidło, gdzie pomimo opłaty miesięcznej w wysokości 10 groszy z powodzeniem wypożycza się książki i gazety. A w ochronkach utworzonych przez Radę Opiekuńczą realizowany jest program nauczania szkół elementarnych³. Na innym miejscu – gazeta „Głos Ludu, pleban puszczański ks. Stanisław Zybert – posługujący swego czasu w dąbrowskiej wspólnocie parafialnej, wołał i pisał: „Tylko oświata ma wpłynąć na to, ażeby nasz lud przejrzał na oczy i umiał się liczyć z każdym złem”, „Światła mu dajcie, oświata mu potrzebna”⁴.

Na progu niepodległości władze sejmiku powiatu ostrołęckiego w 1919 roku rzuciły trudne do realizacji hasło „w każdej wiosce szkoła”⁵.Mimo trudności zakładano szkoły. Gmina Nasiadki leżała w powiecie ostrołęckim. W jej skład wchodziły wioski: Brzozówka, Dąbrówka, Durlasy, Długi Kąt, Grale, Golanka, Jazgarka, Klimki, Krobia, Kurpiewskie, Lelis, Łeg, Nasiadki, Płoszczyce, Przewrotna Góra, Rososz, Rydelki, Siedliska, Skwa, Sól, Szafarczyska, Tatary, Todzia, Walery.

Badacz i znawca tematyki edukacji na Kurpiach – Henryk Maćkowiak stwierdza, iż przed rokiem 1905 na Kurpiach poziom oświaty ludowej był najniższy wśród ludności wiejskiej w całej guberni łomżyńskiej. W gminie Nasiadki, mającej 23 wioski, przed 1905 rokiem nie było żadnej szkoły. Taka sytuacja była wyjątkiem wśród wszystkich gmin kurpiowskich. W tym czasie szkoły były w dużej mierze utrzymywane ze składek ludności⁶.

W 1892 roku gmina Nasiadki (dziś Lelis) mając 5 863 mieszkańców, miała jedynie 25 uczniów w 23 wioskach należących do gminy, czyli statystycznie biorąc, jeden uczeń przypadał na jedną wioskę⁷.Przed 1905 rokiem na terenie gminy Nasiadki funkcjonowała jedynie szkoła w Szafarczyskach, a po roku 1914 było ich trzy: w Nasiadkach, Szafarczyskach i Obierwi⁸. Jak podaje Jerzy Kijowski w gminie Durlasy w okresie międzywojennym szkoły były we wsiach: Szafarczyska, Obierwia, Olszewka, Dąbrówka, Łęg Starościński, Szafarnuia, Łodziska, Szkwa, Długi Kąt, Łęg Przedmiejski, Płoszyce i Białobiel⁹. Rok 1914 w gminie Nasiadki zapisał się istnieniem 1 szkoły z 1 nauczycielem¹⁰. Trzy lata później w gminie było już 8 szkół 1 – klasowych z 8 nauczycielami, liczba uczniów wynosiła 364.¹¹

Program nauczania szkoły jednoklasowej obejmował religię, język rosyjski, język polski, zapoznanie z miarami, wagami i pieniędzmi używanymi w Królestwie Polskim i Cesarstwie Rosyjskim. W szkole dwuklasowej dochodziły wiadomości praktyczne o gospodarstwie wiejskim, rachunkowości, rzemiośle i lokalnym przemyśle, w szkołach żeńskich prace ręczne. Szkoły utrzymywane były ze składek miejscowej ludności, przy niewielkim, zazwyczaj kilkunastoprocentowym, dofinansowaniu przez skarb państwa¹². Czas nauki w szkole uzależniony był od opanowania programu nauczania i trwał zazwyczaj do 11 lub 12 roku życia. Po każdym półroczu uczniowie zdawali egzamin przed komisją szkolną.

Stan analfabetyzmu na wioskach (osoby powyżej 10 roku życia) powiatu ostrołęckiego w 1931 roku przedstawiał się następująco: nie umiało ogółem pisać i czytać – 30,5%, mężczyźni – 23,4%, kobiety – 37,1%¹³. W 1936 r. z apelem do duchowieństwa o pomoc w budowie szkół zwrócił się biskup łomżyński Stanisław Łukomski i wskazywał na potrzebę wsparcia nie tylko materialnego lecz również moralnego¹⁴.

Warto przywołać tu dane za ks. prof. Witoldem Jemielitym, który opierając się jedynie na źródłach rękopiśmiennych i źródłach drukowanych. Opierając się na archiwach diecezjalnych z Łomży i Płocka, dokumentach wizyt dziekańskich kościołów dekanatu ostrołęckiego oraz zasobach archiwów państwowych przytoczył poniższe danej o szkolnictwie z terenu gminy Nasiadki¹⁵:

Gmina Nasiadki: 1892 – szkoła we wsi Szafarczyska, 1902 – trzeba otworzyć szkoły we wsi Golanka lub Grale, 1904 – są zabiegi o otwarcie szkoły w Golance,  do 1914 – szkoła w Nasiadce

• Liczba uczniów  stan na 01.01.1899 r. 26 chłopców, 16 dziewcząt, 1 nauczyciel. wszyscy uczniowie wyznania katolickiego.

• Podział wiekowy uczniów w 1899 roku  kształtował się w następujący sposób: do 8 lat – 9 chłopców i 2 dziewczęta, lata 8-9 – 5 chłopców i 3 dziewczynki., lata 9-10 – 5 chłopców i 4 dziewczynki, lata 10-12 – 6 chłopców i 2 dziewczynki, lata 12-14 – 1 chłopiec i 5 dziewczynek.

• Liczba dni lekcyjnych 1897/98: IX – 24, X-23, XI-23, XII-10, I- 24, II-24, III-18, IV-19, V-20.

• Liczba uczniów 1897/98: IX -35, X-34,XI-38,XII-40,I-38,II-40.III-39.IV-39,V-40.

• Nauczyciele  1894 Władysław Walewicz, 1897-1901 ANdrzej Ambrożewicz, 1902- Konstanty Kaczmarski, 1904 Albin Kruszewski, 1906 – Aleksander Dwiliński, 1914 – Wiktor Podziumas, Obierwia 1912-1914 Kazimierz Szmidt.

• Uposażenie szkół 1899  pomoc rządowa 80 rubli, pensja nauczyciela 250 rubli, inne wyd. 135 rubli,  sad 1 morga ziemi.

• W 1898 roku szkoła mieściła się w własnym budynku na 80 uczniów  i uczęszczało do niej 50 dzoeci.

• Ilość szkół na terenie gminy Nasiadki: 1892 – 1 szkoła, 1898 – 1 szkoła, 1914 – 1 szkoła 1919-1939 – 10 szkół.

 Edukacja to również zakładanie i funkcjonowanie bibliotek. O takich działaniach na terenie dekanatu ostrołęckiego informowała gazeta „Gwiazdka Cieszyńska”:„..Gazeta Polska donosi o staraniu i dążnościach duchowieństwa królestwa polskiego o oświatę ludu
tamecznego. Tak w dekanacie Ostrołęckim od kilku lat, ze składek dobrowolnych po kilka rubli od każdego proboszcza, zakupują stosowne dzieła do biblioteki zostającej pod nadzorem dziekana, i prenumerują pisma periodyczne, z których nie tylko że czytają ludowi, lecz kolejno pożyczają po wsiach…”¹⁶.

Jak podaje dr. Jerzy Kijowski w okresie międzywojennym, na terenie obecnej gminy Lelis działały dwie boblioteki: w Olszewce i Obierwi. W 1927 roku Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej w pomieszczeniu szkoły założyło bibliotekę w Obierwi. Bibliotekę W Olszewce założyło Koło Młodzieży Wiejskiej w 1929 roku i mieściła się ona w lokalu organizacji. Biblioteki te były bezpłatne i ogólnodostępne. W 1937 roku powiat ostrołęcki miał jedną centralną stałą bibliotekę w Ostrołęce. Natomiast, w terenie były biblioteki ruchowe tzw. komplety, było ich 70 szt. Było wówczas także 6 szt. stałych tych kompletów stałych mieszczących się m.in. w Kadzidle, Myszyńcu, Łysych a także w Łęgu Starościńskim¹⁷.

W podręczniku do geografii dla VII stopnia 7-klasowej szkoły podstawowej z 1921 roku, znajduje się zapis, iż jednym z zadań gminy jest m.in. zakładanie czytelni i bibliotek¹⁸.W okresie międzywojennym Państwo wprowadziło obowiązek szkolny dla wszystkich dzieci. Do rozwoju oświaty miały włączyć się parafie przez popieranie czytelnictwa. W formularzu wizytacji biskupiej było pytanie: czy jest biblioteka parafialna, ile liczy książek, ile osób wypożyczyło je. W parafiach, które obejmowały ówczesnej tereny obecnej gminy Lelis przedstawiało się to następująco: gminy Dąbrówka: 1934 r. -300, 20, 60, 1935 r. – 305, 5, 20, 1936 r. -310, 5, 20, 1937 r. -320, 20, 35. Kadzidło: 1937 r. – 206, 6, 50; Ostrołęka: 1934 r. -492 , 500, 1872, 1935 r.- 460, 216, 245, 1936 r. -438, 156, 317. 1937 r. – 735, 625 czterokrotnie przeczytane¹⁹.

Z dziejów poszczególnych szkół

Białobiel

Dokładna data założenia Szkoły Podstawowej w Białobieli nie jest z